Aplikasyon — Bina Aksı ve Kazı Çizgisi

Dikkat: Türkiye'de 3194 Sayılı İmar Kanunu Madde 22 kapsamında yapı ruhsatı başvurusu "aplikasyon projesi" olmadan kabul edilmez. Projenin ülke koordinat sistemine (ITRF, TUSAGA-Aktif) bağlı olması zorunludur.

Saha Notu: TKGM 2021/2 Sayılı Genelge (12 Temmuz 2021 tarihli) ile yapı köşe koordinatlarının MEGSİS formatında ve TG20 geoid modeline göre ortometrik kot içermesi şartı getirilmiştir. Bu gereklilik arazi tescilini kolaylaştırmakta ve cins değişikliği işlemlerinin resen yürütülmesini sağlamaktadır.

1. Aplikasyon Yöntemleri

1.1 Kutupsal (Polar) Yöntem

Toplam istasyon (total station) veya elektronik takeometre ile bir alet noktasından yatay açı ve mesafe ölçülerek hedef noktalar işaretlenir. Koordinat farkları aşağıdaki formüllerle hesaplanır:

$\Delta X = S \cdot \cos(\alpha)$

$\Delta Y = S \cdot \sin(\alpha)$

Burada $S$ yatay mesafeyi (m), $\alpha$ ise yatay açıyı (derece/radyan) ifade eder.

Kullanım: Geniş açık alanlarda, ormanlık olmayan parsellerde tercih edilir.

Alet doğruluğu: Modern toplam istasyonların açı ölçüm hassasiyeti 2–6" (saniye) aralığında, mesafe ölçüm hassasiyeti ise ±(3 mm + 2 ppm × D) düzeyindedir. ISO 17123-3 standardı cihaz kalibrasyon ve saha ölçüm doğruluğunu tanımlar.

Saha Notu: Türkiye'de şantiye aplikasyonlarında Topcon, Leica ve Trimble markalı toplam istasyonlar yaygın olarak kullanılmaktadır. Cihaz, her sabah sahaya çıkmadan önce 2C (kolimasyon) ve yerdeğişmezlik (tilt) kontrolleri yapılmalıdır.

Dikkat: Alet noktası olarak seçilen nirengi ya da poligon noktasının TUSAGA-Aktif sistemine bağlı koordinatlarının teyit edilmesi zorunludur. Eski veya doğrulanmamış noktalar kullanıldığında aplikasyon tüm yapıyı hatalı konumlandırır.

1.2 Ortogonal (Dik Koordinat) Yöntemi

Belirli bir referans doğrusu (aks veya sokak kenarı) boyunca paralel ve dik mesafeler ölçülerek noktalar belirlenir:

$X_{nokta} = X_{ref} + d_x$

$Y_{nokta} = Y_{ref} + d_y$

Kullanım: Şehir içi inşaatlar, mevcut binaya ek yapılar, düzgün parseller.

Saha Notu: Türkiye'deki kentsel dönüşüm projelerinde bitişik nizamda yapılaşma yaygın olduğundan ortogonal yöntem, İstanbul, Ankara ve İzmir illerindeki imar uygulamalarında sıkça tercih edilmektedir. Mevcut binanın kaba duvarı referans alınarak şerit metre ve dik köşe takımı (prizma) ile 3–4–5 üçgeni kullanılarak dik açı oluşturulur.

Dikkat: Bu yöntemde referans doğrusunun tam düzlüğü kritiktir; eğimli veya deforme olmuş bina duvarları referans alındığında birikim hatası makul olmayan değerlere ulaşabilir.

1.3 GNSS (GPS/GNSS RTK) Yöntemi

GNSS alıcısı ile koordinatlar doğrudan arazi üzerine aktarılır. RTK (Real-Time Kinematic) yöntemiyle planimetrik hassasiyet ±10–20 mm, yükseklik hassasiyeti ±20–50 mm'dir.

Avantajlar: Hızlı; referans noktasına geniş mesafede çalışabilir; TUSAGA-Aktif (CORS-TR) ağı kullanıldığında bağımsız baz istasyonuna gerek kalmaz.

Dezavantajlar: Ağaç/bina gölgesinde sinyal zayıflığı; standart RTK'nın yükseklik hassasiyeti toplam istasyona kıyasla yaklaşık iki kat daha düşüktür; BÖHHBÜY Madde 24 kapsamında 1/500 ve daha büyük ölçekli uygulamalarda salt RTK yetersiz kalabilir.

Türkiye'de CORS-TR / TUSAGA-Aktif: 142 sabit istasyondan oluşan TUSAGA-Aktif ağı, Türkiye genelinde ağ RTK hizmeti vermektedir.

Saha Notu: TG20 geoid modeli kullanıldığında GNSS ölçümlerinden elde edilen elipsoid yükseklik, ortometrik kota dönüştürülebilir; TKGM 2021/2 Genelgesi bu dönüşümü zorunlu kılmaktadır.

Tablo 1: GNSS (GPS/GNSS RTK) Yöntemi

2. Bina Akslarının Araziye Aktarılması

2.1 Referans Noktaları ve Haberler

Aplikasyon öncesinde arazide sabit referans noktaları (haberler/tahta kazıklar) oluşturulur. Bu noktalar kazı alanının dışında, iş makinası çalışmasından etkilenmeyecek konumda yerleştirilir.

Haber mesafesi: Bina köşelerinden en az 1,5–2,0 m dışarıda (TS 7956 kapsamında tolerans koridoru dışında)

Haber kurulumu:

1. Bina köşe koordinatları belirlenir.
2. Köşelerin dışından tahta kazık veya beton haber dizisi kurulur.
3. Aks çizgileri ipe gerilir veya aks kotları haberlere işaretlenir.
4. İpler gerildiğinde aks kesişim noktaları belirlenir.

Saha Notu: Türkiye şantiyelerinde sık karşılaşılan sorun, haber kazıklarının kazı sınırı içine veya çok yakınına konulmasıdır. Kil zemin üzerine kurulan haberler yağmur sonrasında eğilip bozulabilir; bu nedenle hafif betonla sabitlenmiş ahşap kazık veya ⌀12 inşaat demiri tercih edilmelidir.

2.2 Aks Noktalarının İşaretlenmesi

• Köşe kazığı: Bina köşe noktasına çivi çakılmış tahta kazık (kesin konum)
• Kılavuz ip: Paralel akslar arasına gerilir
• Tesviye ahşabı (aks plankası): Yatay konuma getirilen planka üzerine aks noktaları çivi ile işaretlenir

Yasal çerçeve: 3194 Sayılı İmar Kanunu Madde 22 kapsamında yapı ruhsatı başvurusuna aplikasyon krokisi eklenmesi zorunludur; Madde 28 uyarınca fenni mesuliyet üstlenen meslek mensubu yapıyı ruhsat ve eklerine uygun yaptırmakla yükümlüdür.

3. Kazı Sınır Çizgisi

3.1 Kazı Genişliği Hesabı

Kazı sınırı, bina dış yüzeyine (temel) belirli bir mesafe bırakılarak belirlenir. Bu mesafe; temel derinliği, zemin türü ve çalışma alanı ihtiyacına göre değişir.

Yanal güvenlik mesafesi (pratik kural):

Toplam kazı genişliği temel genişliğine her iki yandan $x$ mesafesi eklenerek hesaplanır:

$b_{kazı} = b_{temel} + 2 \times x$

Burada $x$ değeri kazı derinliğine bağlı olarak şu formülle belirlenir:

$x = 0{,}6 + 0{,}3 \times h_{kazı} \quad \text{(m)}$

Şev açılıyorsa şev genişliği hesaba katılır:

$x_{şev} = h_{kazı} \times \cot(\beta)$

Burada $\beta$ = şev açısı. Zemin tipine göre değerler:

Tablo 2: Kazı Genişliği Hesabı

Saha Notu (İSG): 6331 Sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu ve Yapı İşlerinde İSG Yönetmeliği (R.G. 05.10.2013/28786) kapsamında kazı şev açıları, saha zemin etüdü raporuna dayalı olarak belirlenmeli ve ≥1,5 m derinliğindeki kazılarda mutlaka iksa veya şev uygulanmalıdır.

Dikkat: Türkiye'nin batı kesimlerinde (Ege, Marmara) alüvyal zeminler yaygındır; bu zeminlerde yeraltı suyu tablası sığ olabilir ve şev stabilitesi aniden bozulabilir. Özellikle killi alüvyonda saturasyon durumunda güvenli şev açısı 30°–35°'ye kadar düşebilir.

3.2 Kazı Çizgisi Çizimi

1. Temel akslarından dışarı doğru hesaplanan mesafe kadar çıkılır.
2. Kazı sınır çizgisi kireç tozu veya sprey boya ile araziye çizilir.
3. Kazı sınır çizgisi onaylı aplikasyon planında (proje) gösterilir.

Tablo 3: Kazı Çizgisi Çizimi

Yıl içerisinde hava sıcaklığının 0°C altına inmediği iller için KGM haritasına göre 40 cm kabul edilmektedir (Yedek, 2020; KGM Don Penetrasyon Haritası, 2008).

Saha Notu: Don derinliği temel taban kotunun belirlenmesinde doğrudan etkilidir; temel altının don sınırı altında kalması zorunludur. Kütahya ve Erzurum gibi sert kış koşullarına sahip illerde ZD zemin sınıfında don derinliği 3 m'ye ulaşabilmektedir.

4. Toleranslar (İnşaat Aplikasyonu)

TS 7956 (Yapı İşlerinde Konum Toleransları) ve TS EN ISO 7976-1 (Binalarda Toleranslar — Ölçüm Metodları ve Değerlendirme) kapsamındaki toleranslar aşağıda verilmiştir:

Tablo 4: Toleranslar (İnşaat Aplikasyonu)

Saha Notu: TS 7956 tolerans değerleri köşe noktası için ±15 mm planimetrik sapma öngörmektedir; bu değer toplam istasyonun fiziksel ölçüm hatası içindedir. GNSS RTK'nın ±10–20 mm hassasiyeti sınır değerde kalır; kritik köşe noktaları için toplam istasyon ile çapraz doğrulama önerilir.

5. Ölçü Kontrolü

Aplikasyon tamamlandıktan sonra aşağıdaki kontroller yapılır.

5.1 Diyagonal Kontrol

Dikdörtgen bir yapı için karşılıklı köşeler arasındaki diyagonaller eşit olmalıdır. Teorik diyagonal uzunluğu yapı boyutlarından hesaplanır:

$d_1 = d_2 = \sqrt{L^2 + B^2}$

$d_1 \neq d_2$ ise dik açı sağlanamamış demektir; düzeltme gerekir.

TS 7956 uyarınca kabul kriteri: $|d_1 - d_2| \leq 10$ mm

5.2 Eksen Uzunlukları

Her aksın uzunluğu ölçülür ve projeyle karşılaştırılır. Sapma tolerans sınırı içinde olmalıdır.

5.3 Yükseklik Kontrolü

±0,00 (giriş katı döşeme kotu) ve kazı taban kotu nivelman ile doğrulanır. Geometrik nivelman hassasiyeti TS EN ISO 17123-2 kapsamında ±1–3 mm/km'dir.

6. Aplikasyon Belgesi

Aplikasyon tutanağı hazırlanmalı ve imzalanmalıdır:

• Parsel bilgileri (ada, parsel, il, ilçe)
• Aplikasyon tarihi
• Referans alınan nokta (nirengi, ülke koordinat sistemi)
• Kullanılan alet (toplam istasyon, GNSS) ve hassasiyet
• Ölçüm sonuçları (koordinat listesi)
• Uygulayan mühendis imzası (SHKM — Serbest Harita ve Kadastro Mühendisi)

Yasal dayanak: 3194 Sayılı İmar Kanunu Madde 22 kapsamında yapı ruhsatına esas aplikasyon krokisi ve Yapı Aplikasyon Projesi yetkili SHKM tarafından hazırlanır. Yapı Denetim Kuruluşu ile TİP-3 sözleşmesi imzalanarak denetim yükümlülüğü yerine getirilir.

TKGM Gereksinimi (2021/2 Genelge): Yapı kullanma izin belgesi düzenlendikten sonra yapı aplikasyon projesi kadastro müdürlüğüne iletilerek resen cins değişikliği işlemi yapılmaktadır. Bu nedenle yapı köşe koordinatlarının ülke koordinat sisteminde (ITRF) ve TG20 geoid modeli ile ortometrik kot olarak hazırlanması zorunludur.

7. Aplikasyon Süreci Akış Diyagramı

Aşağıdaki diyagram aplikasyon sürecinin başından imzalı tutanağa kadar olan karar ve uygulama adımlarını göstermektedir.

8. Örnek Problemler

Problem 1 — Kolay

Veriler:

• Bina boyutu: $L = 12{,}0$ m, $B = 8{,}0$ m
• Kazı derinliği: $h_{kazı} = 2{,}0$ m
• Zemin tipi: Kuru kum, şev açısı $\beta = 35°$

İstenen: Toplam kazı boyutları ($L_{kazı}$, $B_{kazı}$) ve diyagonal uzunluk

Çözüm:

Adım 1 — Şev genişliği:

$x_{şev} = h_{kazı} \times \cot(35°) = 2{,}0 \times 1{,}428 = 2{,}86 \text{ m}$

Adım 2 — Pratik güvenlik mesafesi kontrolü:

$x_{pratik} = 0{,}6 + 0{,}3 \times 2{,}0 = 1{,}20 \text{ m}$

Belirleyici olan büyük değer: $x = 2{,}86$ m (şev hakimdir)

Adım 3 — Kazı boyutları:

$L_{kazı} = 12{,}0 + 2 \times 2{,}86 = 17{,}72 \text{ m}$

$B_{kazı} = 8{,}0 + 2 \times 2{,}86 = 13{,}72 \text{ m}$

Adım 4 — Diyagonal kontrol:

$d = \sqrt{12{,}0^2 + 8{,}0^2} = \sqrt{144 + 64} = \sqrt{208} = 14{,}42 \text{ m}$

Sonuç: $L_{kazı} = 17{,}72$ m; $B_{kazı} = 13{,}72$ m; $d = 14{,}42$ m

Kontrol: TS 7956 kapsamında $|d_1 - d_2| \leq 10$ mm; köşe toleransı ±15 mm.

Problem 2 — Orta

Veriler:

• Alet noktası P koordinatları: $X_P = 500{,}00$ m, $Y_P = 300{,}00$ m
• Hedef köşe noktası A koordinatları: $X_A = 520{,}40$ m, $Y_A = 308{,}60$ m
• Referans yönü (kuzey-güney): Sıfırlama yönünün açısı $\alpha_0 = 0°$ (kuzeye sıfır)

İstenen: Kutupsal aplikasyon elemanları: $S$ (mesafe) ve $\alpha$ (doğrultu açısı)

Çözüm:

Adım 1 — Koordinat farkları:

$\Delta X = X_A - X_P = 520{,}40 - 500{,}00 = 20{,}40 \text{ m}$

$\Delta Y = Y_A - Y_P = 308{,}60 - 300{,}00 = 8{,}60 \text{ m}$

Adım 2 — Yatay mesafe:

$S = \sqrt{(\Delta X)^2 + (\Delta Y)^2} = \sqrt{20{,}40^2 + 8{,}60^2} = \sqrt{490{,}12} = 22{,}14 \text{ m}$

Adım 3 — Doğrultu açısı:

$\theta = \arctan\!\left(\frac{\Delta Y}{\Delta X}\right) = \arctan\!\left(\frac{8{,}60}{20{,}40}\right) = \arctan(0{,}4216) = 22°51'$

Kuadrant kontrolü: $\Delta X > 0$, $\Delta Y > 0$ → 1. kuadrant, doğrultu doğru.

Adım 4 — Sahada uygulama:

Total stasyon P noktasına kurulur. Referans yöne (kuzey) sıfırlanır. 22°51' açı çevrilir, S = 22,14 m mesafe işaretlenir → A köşesi aplikasyonu tamamlanır.

Sonuç: $S = 22{,}14$ m; $\alpha = 22°51'$ (doğrultu açısı, kuzeyden saat yönünde)

Kontrol: TS 7956 Tablo 1 kapsamında bina köşe noktası planimetrik toleransı ±15 mm; toplam istasyon hata bütçesi ≈ ±5 mm → tolerans sağlanır.

Problem 3 — Zor

Veriler:

• Bina boyutu: $L = 20{,}0$ m, $B = 12{,}0$ m
• Kazı derinliği: $h_{kazı} = 3{,}0$ m
• Zemin: Killi, yarı sıkı; şev açısı $\beta = 60°$; yeraltı suyu tablası = 4,5 m derinlikte
• Toplam istasyon alet hassasiyeti: ±5 mm + 2 ppm; açı: ±5"
• Uygulama ölçeği: 1/500

İstenen: 1. Kazı toplam boyutları; 2. A → D köşesi kutupsal aplikasyon parametreleri; 3. TS 7956 kapsamında hata bütçesi değerlendirmesi

Çözüm:

Adım 1 — Şev genişliği:

$x_{şev} = 3{,}0 \times \cot(60°) = 3{,}0 \times 0{,}5774 = 1{,}73 \text{ m}$

Pratik güvenlik: $x_{pratik} = 0{,}6 + 0{,}3 \times 3{,}0 = 1{,}50$ m → Belirleyici: $x = 1{,}73$ m (şev hakimdir)

Adım 2 — Kazı boyutları:

$L_{kazı} = 20{,}0 + 2 \times 1{,}73 = 23{,}46 \text{ m}$

$B_{kazı} = 12{,}0 + 2 \times 1{,}73 = 15{,}46 \text{ m}$

Adım 3 — A → D köşesi kutupsal aplikasyon ($\Delta X_{AD} = 0$ m, $\Delta Y_{AD} = 12{,}0$ m):

$S_{AD} = \sqrt{0^2 + 12{,}0^2} = 12{,}0 \text{ m}$

$\alpha_{AD} = \arctan\!\left(\frac{12{,}0}{0}\right) = 90° \text{ (tam doğuya)}$

Adım 4 — Hata bütçesi (TS 7956 Tablo 1 ile uyum):

Mesafe hatası: $\sigma_{mes} = 5 + 2 \times 10^{-6} \times 12.000 = \pm5{,}02$ mm

Yatay açı hatası (20 m uzaklıkta): $\sigma_{açı} = 20{,}000 \times \sin(5''/3600 \times \pi/180) = 0{,}48$ mm

Karesel bileşke:

$\sigma_{toplam} = \sqrt{5{,}02^2 + 0{,}48^2} \approx \pm5{,}04 \text{ mm}$

Tolerans sınırı: ±15 mm (TS 7956) → $5{,}04 < 15$ mm. Kabul edilebilir.

Adım 5 — Yeraltı suyu değerlendirmesi:

YAS = 4,5 m derinlikte; kazı tabanı = 3,0 m → YAS kazı tabanının 1,5 m altında. Kazı süresince yeraltı suyu sorun oluşturmaz; ancak yoğun yağış döneminde şev stabilitesi izlenmeli, gerekirse drene edilmelidir (6331 İSG Yönetmeliği Madde 5).

Sonuç:

• Kazı: $L_{kazı} = 23{,}46$ m; $B_{kazı} = 15{,}46$ m
• A → D köşesi: $S = 12{,}00$ m; $\alpha = 90°$
• Ölçüm hata bütçesi: ±5,04 mm (TS 7956 ≤ ±15 mm toleransı içinde)

Kontrol: Diyagonal $d = \sqrt{20{,}0^2 + 12{,}0^2} = \sqrt{544} = 23{,}32$ m; $|d_1 - d_2| \leq 10$ mm koşulu sahada kontrol edilmelidir. ✓

9. Sık Yapılan Hatalar

1. Haber kazıklarını kazı alanı içine koymak: İş makinası haber kazıklarını devirirse aks bilgisi yitirilir; haberler kazı sınırından en az 1,5–2,0 m dışarıda olmalıdır.

2. Diyagonal kontrolü atlamak: Sadece eksen uzunluklarının ölçülmesi, köşe açısındaki hatayı yakalayamaz; iki diyagonal eşit değilse yapı dik açıda değildir.

3. Şev genişliğini hesaplamadan kazı yapmak: Kazı sınırının yalnızca temel boyutuna göre çizilmesi; şev açısı ve derinliğe göre yayılması gereken çevrenin dışarıda bırakılmasına neden olur.

4. ±0,00 kotunu doğrulamadan ilerlemek: Kazı taban kotu ve bitiş kotu nivelman ile doğrulanmadan devam edilmesi, temel kotunun yanlış yapılmasına yol açar.

5. Aplikasyon tutanağı düzenlememek: 3194 Sayılı İmar Kanunu Madde 22 kapsamında aplikasyon tutanağı yetkili SHKM imzasıyla hazırlanmadan ruhsata esas zemin çalışması başlatılamaz.

6. GNSS ile 1/500 ölçek aplikasyonu yapmak: BÖHHBÜY Madde 24 gereği 1/500 ve daha büyük ölçekli uygulamalarda poligon veya ağ ölçmesi gerekir; salt RTK yetersiz kalabilir.

7. Ülke koordinat sistemine bağlanmamak: TKGM 2021/2 Genelgesi gereği yapı köşe koordinatlarının ITRF koordinat sistemine bağlı olmaması, tapu tescilini ve cins değişikliğini engeller.

Yönetmelik Referansları

Tablo 5: Yönetmelik Referansları

Kaynaklar

1. 3194 Sayılı İmar Kanunu, T.C. Resmî Gazete, 09.05.1985/18749.
2. TS EN ISO 7976-1:1989 — Binalarda Toleranslar — Ölçüm Metodları; TSE, Ankara.
3. TS 7956 — Yapı İşlerinde Konum Toleransları; TSE, Ankara.
4. BÖHHBÜY — Büyük Ölçekli Harita ve Harita Bilgileri Üretim Yönetmeliği; R.G. 23.06.2005/25883.
5. Özcan, K., Ölçme Bilgisi Ders Notları.
6. İTÜ, Topografya Ders Notları — Aplikasyon ve Ölçme.
7. TKGM 2021/2 Sayılı Genelge (12.07.2021), Tapu ve Kadastro Genel Müdürlüğü.
8. HKMO, Yapı Aplikasyon Projesi Yapımı ve Uygulanması ile Fenni Mesuliyet Yönetmeliği, 2016.
9. İlbank A.Ş., Kinematik Ölçü Yöntemlerinden Klasik RTK ile Ağ-RTK Karşılaştırması, Uzman Tezi, 2015.
10. 6331 Sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu, R.G. 30.06.2012/28339.
11. Seda Yedek, Yapılarda Don Derinliğinin İncelenmesi, 2020 (ModBerggren Yöntemi).
12. ISO 17123-3:2001 — Field Procedures for Testing Geodetic and Surveying Instruments — Part 3: Theodolites.

İlgili Hesaplama Araçları

Bu konuyla ilgili ücretsiz mühendislik hesaplama araçlarımızla ön tasarım ve kontrol yapabilirsiniz:

• Şev Stabilitesi Hesaplama
• İstinat Duvarı Hesaplama

Önemli Mühendislik Uyarısı: Bu içerik yalnızca bilgilendirme amaçlıdır; nihai tasarım, hesap ve uygulama kararları, güncel yönetmelikler ile proje koşulları çerçevesinde yetkili bir inşaat mühendisinin denetiminde alınmalıdır. Sayısal örnekler ve formüller genel mühendislik pratiğini yansıtır; her projenin kendine özgü zemin, yük ve çevre koşulları proje müellifince ayrıca değerlendirilmelidir.