Zemin parametreleri referans tablosundaki değerler doğrudan tasarımda kullanılabilir mi?

Hayır. Tablodaki değerler yalnızca ön tasarım ve karşılaştırma amaçlıdır; gerçek tasarımda arazi ve laboratuvar deneyleriyle doğrulanmış parametreler esas alınmalıdır. TS EN 1997-1:2009 Madde 2.4.5 uyarınca karakteristik parametreler istatistiksel değerlendirme ile belirlenir.

TBDY 2018 yerel zemin sınıfı (ZA–ZF) hangi parametrelere göre belirlenir?

TBDY 2018 Madde 16.4.2 (Tablo 16.1) temel veya kazık başı altındaki üst 30 m için ortalama kayma dalgası hızı $(V_S)_{30}$, ortalama SPT $(N_{60})_{30}$ ve ortalama drenajsız kayma dayanımı $(c_u)_{30}$ değerlerini esas alır. ZF sınıfı zeminlerde sahaya özgü zemin davranış analizi zorunludur.

Drenajlı ve drenajsız parametreler hangi durumlarda kullanılır?

Kısa vadeli (drenajsız) stabilite analizinde $\phi_u = 0$ ve $c_u$, uzun vadeli (drenajlı) hesaplarda ise efektif parametreler $\phi'$ ve $c'$ kullanılır (TS EN 1997-1:2009 Madde 2.4.6). İki seti aynı hesapta karıştırmak hatalı sonuç verir.

Aşırı konsolide killerde sıkışma indisi nasıl seçilir?

OCR > 1 olan aşırı konsolide killerde sıkışma indisi $C_c$ yerine yeniden yükleme/şişme indisi $C_s$ ($C_r$) kullanılmalıdır; aksi halde konsolidasyon oturması abartılır. Normal konsolide kilde ise oturma $S_c = \frac{C_c}{1+e_0} H \log\frac{\sigma_0' + \Delta\sigma'}{\sigma_0'}$ ile hesaplanır.

Zemin Parametreleri Referans Değerler Tablosu

Özet

Bu makale, temel inşaatında kullanilan başlıca zemin tiplerinin tipik muhendislik parametrelerini kapsamlı biçimde sunar. Değerler; TS EN 1997-2:2007 (Eurocode 7 Bolum 2, Ek B), TS EN ISO 14688-2:2018, TBDY 2018 Tablo 16.1, Das (2021), Bowles (1996) ve Coduto (2015) gibi birincil kaynaklardan derlenmiştir. Türkiye saha koşulları (aluvyon, marn, kalker, volkanik zemin), TBDY 2018 deprem zemin sınıfı parametreleri ve Çevre ve Şehircilik Bakanlığı zemin etut esaslari on planda tutulmustur.

Önemli Uyari: Tablodaki değerler yalnızca on tasarim ve karsilastirma amaclidir; gerçek tasarimda arazi ve laboratuvar deneyleriyle dogrulanmis parametreler esas alınmalıdır. TS EN 1997-1:2009 Madde 2.4.5 uyarinca karakteristik parametreler istatistiksel degerlendirme ile belirlenmelidir.

Açıklama

Bu tablo, temel inşaatında kullanilan yaygın zemin tiplerinin tipik muhendislik parametrelerini içermektedir. Değerler; Eurocode 7 (TS EN 1997-2:2007 Ek B), Das (2021), Bowles (1996) ve Coduto (2015) gibi standart geoteknik kaynaklardan derlenmiştir.

Dikkat: Zemin parametreleri sabit değerler değildir; gerilme seviyesi, drenaj koşulları, konsolidasyon tarihi ve deformasyon hızına bagli olarak değişir. Tek bir "doğru" deger yerine olasılıklı aralıklar kullanılmalıdır.

1. Zemin Siniflandirma Sistemleri

GT-014 Zemin parametreleri referans değerler akış diyagramı — parametre grupları, birim ağırlık γ, içsel sürtünme φ, kohezyon c, elastisite E, Poisson ν, permeabilite k, zemin sınıfı, parametre belirleme sırasıyla on adım — **Şekil 1.1 — GT-014 Zemin Parametreleri Referans Akışı**
Parametre grupları (fiziksel/dayanım/deformasyon/hidrolik) → γ (16-22 kN/m³), φ (kum 28-45°, kil 18-28°), c/cu, E (2-100 MPa), ν, k (çakıl 10⁻¹ - kil 10⁻⁹) → zemin sınıfı (TBDY Vs30) → parametre belirleme (laboratuvar > saha > referans tablo); referans değerler sadece ön tasarım için (TS 1900 / Eurocode 7).

Türkiye'de zemin siniflandirma islemleri, TS EN ISO 14688-2:2018 standardina gore yurutulmektedir. Bu standart, kaba daneli zeminleri (cakil, kum) ve ince daneli zeminleri (silt, kil) granulometri ve kivam limitlerini temel alarak siniflandirir. Birlestirilmis Zemin Siniflandirma Sistemi (USCS / ASTM D2487) ile buyuk olcude uyumludur.

Saha Notu: Türkiye santiyelerinde TS EN ISO 14688-2 etiketlemesi (Gr, Sa, Si, Cl, vb.) giderek yayginlasmaktadir. Bununla birlikte SPT numune etiketleri hala USCS sembolleriyle doldurulmaktadir (GW, SP, CL vb.). Çevre ve Şehircilik Bakanlığı'nin 2019 tebligine gore zemin etut raporlari TS EN ISO 14688-2 siniflandirmasini icermelidir.

Birlestirilmis Zemin Siniflandirma Sistemi (USCS) tablosu — kaba daneli (cakil, kum) ve ince daneli (silt, kil) zemin gruplarini, grup sembollerini, laboratuvar siniflandirma kriterlerini ve Casagrande plastisitesi semasinı gosteren kapsamlı siniflandirma tablosu — **Sekil 1. Birlestirilmis Zemin Siniflandirma Sistemi (USCS / TS EN ISO 14688-2).** Kaba daneli zeminler (cakil GW/GP/GM/GC, kum SW/SP/SM/SC) ve ince daneli zeminler (ML, CL, OL, MH, CH, OH) grup sembolleri, granulometri ve plastisitesi kriterleri ile Casagrande A-hatti gosterimi.

Tablo 1: TS EN ISO 14688-2 ve USCS Uyumlulugu

TS EN ISO 14688-2	USCS Sembolu	Açıklama
Gravel (Gr) — iyi derecelenmi	GW	Iyi derecelenmi cakil
Gravel (Gr) — kotu derecelenmi	GP	Kotu derecelenmi cakil
Silty Gravel (siGr)	GM	Siltli cakil
Clayey Gravel (clGr)	GC	Killi cakil
Sand (Sa) — iyi derecelenmi	SW	Iyi derecelenmi kum
Sand (Sa) — kotu derecelenmi	SP	Kotu derecelenmi kum
Silty Sand (siSa)	SM	Siltli kum
Clayey Sand (clSa)	SC	Killi kum
Silt (Si) — dusuk plastisiteli	ML	Dusuk plastisiteli silt
Clay (Cl) — dusuk plastisiteli	CL	Yagsiz kil
Clay (Cl) — yuksek plastisiteli	CH	Yagli kil
Organic (Or)	OH/OL	Organik kil/silt

Standart Penetrasyon Deneyi (SPT), TS EN ISO 22476-3 standardina gore tanimlanmis, Türkiye'de en yaygın arazi zemin arastirma yontemidir. TBDY 2018 Madde 16.4.2'ye gore zemin sınıfı tayininde ortalama SPT-N degeri $(N_{60})_{30}$ kullanilir.

Tablo 2: SPT-N Degerine Gore Zemin Sikililk/Kivam Korelasyonu

SPT- $N_{60}$ (darbe/30 cm)	Sikillik Tanimi	Rolatif Yogunluk $D_r$ (%)	$\phi'$ (°) yaklasik
0–4	Cok gevsek	0–20	26–28
4–10	Gevsek	20–40	28–32
10–30	Orta siki	40–70	30–36
30–50	Siki	70–85	36–42
> 50	Cok siki	85–100	40–46

Tablo 3: SPT-N Degerine Gore Zemin Sikililk/Kivam Korelasyonu

SPT-N60N_{60}N60 (darbe/30 cm) / Kivam Tanimi / cuc_ucu (kPa)

SPT- $N_{60}$ (darbe/30 cm)	Kivam Tanimi	$c_u$ (kPa)
0–2	Cok yumusak	< 12
2–4	Yumusak	12–25
4–8	Orta	25–50
8–15	Kati	50–100
15–30	Cok kati	100–200
> 30	Sert	> 200

Saha Notu: Türkiye'de Çevre ve Şehircilik Bakanlığı'nin 2019 tebligine gore SPT deneyi otomatik darbeli tokmak ile yapilmali; enerji verimi olcumu SPT protokolunun zorunlu parcasidir. Eski "guvenli tokmak (safety hammer)" veya "halkali tokmak (donut hammer)" ile yapilan testlerde enerji duzeltmesi (CE katsayisi, TBDY 2018 Tablo 16B.1) mutlaka uygulanmalidir.

Tablo 4: Sembol Tablosu

Sembol	Açıklama	Birim
$\gamma$	Dogal birim hacim agirlik	kN/m³
$\gamma_{sat}$	Doygun birim hacim agirlik	kN/m³
$\gamma'$	Efektif (daldiritmis) birim hacim agirlik	kN/m³
$\phi'$	Icsel surtunme acisi (drenayli, efektif)	°
$c'$	Kohezyon (drenayli, efektif gerilme)	kPa
$c_u$	Drenayssiz kayma dayanimı	kPa
$E_s$	Deformasyon/Elastisite modulu	MPa
$\nu$	Poisson orani	—
$k$	Permeabilite (hidrolik iletkenlik) katsayisi	m/s
$C_c$	Sikisma (kompresyon) indisi	—
$C_s = C_r$	Sisma/yeniden yukleme indisi	—
$e_0$	Baslangic boslu orani	—
$C_v$	Konsolidasyon katsayisi	cm²/s
$N_c, N_q, N_\gamma$	Terzaghi taşıma gucu katsayilari	—
$D_r$	Rolatif yogunluk	%

2. Temel Formüller

2.1 Efektif Birim Hacim Agirlik

\gamma' = \gamma_{sat} - \gamma_w \approx \gamma_{sat} - 9{,}81 \quad [\text{kN/m³}]

2.2 Terzaghi (1943) Taşıma Gucu Bagintisi (Surekli Temel)

q_u = c \cdot N_c + q \cdot N_q + 0{,}5 \cdot \gamma \cdot B \cdot N_\gamma \quad [\text{kPa}]

Burada $N_c$ , $N_q$ , $N_\gamma$ : zemin surtunme acisi $\phi$ 'ye bagli boyutsuz taşıma gucu katsayilari; $q = \gamma \cdot D_f$ : temel derinligi ustundeki ortu basinci; $B$ : temel genisligi (m). (TS EN 1997-1:2009 Ek D)

2.3 Konsolidasyon Oturmasi (Normal Konsolide Kil)

S_c = \frac{C_c}{1 + e_0} \cdot H \cdot \log\!\left(\frac{\sigma_0' + \Delta\sigma'}{\sigma_0'}\right) \quad [\text{m}]

2.4 Ani Oturma (Elastik)

S_i = \frac{q \cdot B \cdot (1 - \nu^2)}{E_s} \cdot I_s \quad [\text{m}]

2.5 Darcy Su Akis Denklemi (Permeabilite)

v = k \cdot i \quad \Rightarrow \quad Q = k \cdot i \cdot A \quad [\text{m³/s}]

3. Parametre Tablolari

Kaynak: TS EN 1997-2:2007 Ek B; Das (2021) Tablo 2.4; Bowles (1996) Tablo 3-4

Tablo 5: Tablo 4 — Granuler (Kohezyonsuz) Zeminler

Zemin Tipi	$\gamma$ (kN/m³)	$\gamma_{sat}$ (kN/m³)	$\phi'$ (°)	$E_s$ (MPa)	$\nu$	$k$ (m/s)
Gevsek ince kum	14–16	18–19	26–30	5–15	0,30–0,35	10⁻⁵–10⁻⁴
Orta siki ince kum	16–18	19–20	28–32	15–30	0,25–0,30	10⁻⁵–10⁻⁴
Siki ince kum	17–20	20–21	30–35	30–60	0,20–0,25	10⁻⁵–10⁻⁴
Gevsek kaba kum	15–17	19–20	28–34	10–25	0,30–0,35	10⁻³–10⁻²
Orta siki kaba kum	17–19	20–21	32–38	25–50	0,25–0,30	10⁻³–10⁻²
Siki kaba kum	18–21	20–22	36–42	50–100	0,20–0,25	10⁻³–10⁻²
Gevsek cakil	15–17	19–20	28–34	15–30	0,20–0,25	10⁻³–10⁻¹
Orta siki cakil	17–20	20–21	34–40	30–80	0,15–0,20	10⁻³–10⁻¹
Siki cakil	19–22	21–22	38–45	80–200	0,15–0,20	10⁻³–10⁻¹
Cakil-kum karisimi (GW)	18–21	20–22	34–42	50–150	0,20–0,25	10⁻³–10⁻²

Kaynak: TS EN 1997-2:2007 Ek B; Das (2021) Tablo 2.5; Coduto (2015) Tablo 3.4

Tablo 6: Tablo 5 — Ince Daneli (Kohezyonlu) Zeminler

Zemin Tipi	$\gamma$ (kN/m³)	$\gamma_{sat}$ (kN/m³)	$\phi'$ (°)	$c'$ (kPa)	$c_u$ (kPa)	$E_s$ (MPa)	$\nu$	$k$ (m/s)
Cok yumusak kil	14–16	15–17	0–5	0–5	0–25	0,2–2	0,45–0,50	10⁻¹⁰–10⁻⁸
Yumusak kil	15–17	17–19	5–15	0–10	25–50	2–5	0,40–0,45	10⁻¹⁰–10⁻⁸
Orta kil	17–19	18–20	10–20	5–20	50–100	5–15	0,35–0,40	10⁻¹⁰–10⁻⁸
Sert kil	18–21	19–21	15–25	10–50	100–200	15–50	0,30–0,40	10⁻¹⁰–10⁻⁸
Cok sert kil	19–22	20–22	20–30	20–100	200–400	50–100	0,25–0,35	10⁻¹¹–10⁻⁹
Yumusak silt	14–18	17–19	20–28	0–10	20–80	3–10	0,35–0,45	10⁻⁷–10⁻⁵
Orta silt	17–19	18–20	26–32	0–5	—	8–20	0,30–0,40	10⁻⁷–10⁻⁵
Killi silt (ML)	15–19	17–20	22–30	0–15	25–75	5–20	0,35–0,45	10⁻⁸–10⁻⁶
Organik kil (OH)	12–16	14–17	5–15	5–20	20–75	1–5	0,45–0,50	10⁻⁹–10⁻⁷

Kaynak: Das (2021) Tablo 11.2; Coduto (2015) Tablo 3.3

Tablo 7: Tablo 6 — Sikisma Parametreleri (Konsolidasyon)

Zemin Tipi	$C_c$	$C_s = C_r$	$e_0$ (tipik)	$C_v$ (cm²/s)
Cok yumusak kil	0,4–1,0	0,04–0,10	1,0–2,5	10⁻⁴–10⁻³
Yumusak kil	0,25–0,6	0,025–0,06	0,8–1,5	10⁻⁴–10⁻³
Orta kil	0,15–0,35	0,015–0,04	0,6–1,0	10⁻³–10⁻²
Sert kil	0,08–0,20	0,008–0,02	0,5–0,8	10⁻³–10⁻²
Cok sert kil	0,04–0,10	0,004–0,01	0,4–0,6	10⁻²–10⁻¹
Silt	0,10–0,30	0,01–0,03	0,5–1,0	10⁻³–10⁻²
Organik toprak	1,0–4,0	0,10–0,40	2,0–8,0	10⁻⁵–10⁻⁴

e–log sigma grafiği ve konsolidasyon oturması formülü — boslu orani ekseninde Cc (sikisma indisi) egimini ve primer konsolidasyon oturması Sc = (Cc × Hc / 1 + e0) × log((sigma0 + delta_sigma) / sigma0) formülünü gosteren el cizimi teknik sema — **Sekil 2. $e$ – $\log \sigma'$ grafiği ve konsolidasyon oturmasi formulu.** $C_c$ (sikisma indisi) $e$ – $\log \sigma'$ egrisinin egiminden tanimlanir; primer konsolidasyon oturmasi $S_c = \frac{C_c H_c}{1+e_0} \log \frac{\sigma_0' + \Delta\sigma_{av}'}{\sigma_0'}$ formuluyle hesaplanir. (Kaynak: Das, 2021)

Kaynak: TS EN ISO 17892-11; Das (2021) Tablo 7.4

Tablo 8: Tablo 7 — Permeabilite (Gecirimlilk) Degerleri

Zemin Tipi	$k$ (m/s)	Drenaj Sınıfı	Uygulama
Temiz cakil	10⁻² – 10⁰	Iyi drene	Drenaj dolgusu, filtre
Kaba kum	10⁻³ – 10⁻²	Iyi drene	Drenaj tabakalari
Ince kum	10⁻⁵ – 10⁻³	Orta drene	Temel alti, dolgu
Siltli kum	10⁻⁶ – 10⁻⁴	Zayif drene	Dolgu, kompaksiyon
Silt	10⁻⁸ – 10⁻⁵	Cok zayif	Yetersiz drenaj riski
Kil	10⁻¹¹ – 10⁻⁸	Pratikte gecirimsiz	Su yalitimi, golet
Organik kil	10⁻¹⁰ – 10⁻⁷	Gecirimsiz	Sizdirmazlik

Saha Notu: Türkiye'de yaygın olan aluvyon zeminlerde permeabilite degerleri cok genis bir aralikta degisebilir. Istanbul Avrupa Yakasi cokellerinde genellikle $k = 10^{-7}$ – $10^{-5}$ m/s siltli kum bulunurken, Marmara ve Ege kiyilarindaki aluvyon deltalarda $k = 10^{-5}$ – $10^{-3}$ m/s degerlerine ulasilabilir.

Kaynak: Hoek ve Brown (2019); Bieniawski (1989) RMR sistemi; TS EN 1997-1:2009

Tablo 9: Tablo 8 — Kaya Kutlesi Parametreleri (RMR/GSI'a bagli)

Kaya Tipi	$\gamma$ (kN/m³)	RMR	$\phi$ (°)	$c$ (kPa)	$E$ (GPa)
Zayif kaya	20–23	20–40	15–30	50–200	1–5
Orta kaya	23–25	40–60	25–40	200–500	5–20
Iyi kaya	25–27	60–80	35–50	500–1500	20–50
Cok iyi kaya	26–28	80–100	45–60	> 1500	> 50

TBDY 2018 Madde 16.4.2 (Tablo 16.1), temel veya kazik basi alt kotundan itibaren ust 30 m için ortalama $(V_S)_{30}$ , $(N_{60})_{30}$ ve $(c_u)_{30}$ degerlerini esas alarak zemin siniflamasi yapar.

Tablo 10: TBDY 2018 — Yerel Zemin Siniflari

Yerel Zemin Sınıfı	Zemin Cinsi	$(V_S)_{30}$ (m/s)	$(N_{60})_{30}$ (darbe/30 cm)	$(c_u)_{30}$ (kPa)
ZA	Sagiam, sert kayalar	> 1500	—	—
ZB	Az ayrismis, orta sagiam kayalar	760–1500	—	—
ZC	Cok siki kum, cakil ve sert kil veya ayrismis, cok catliakli zayif kayalar	360–760	> 50	> 250
ZD	Orta siki–siki kum, cakil veya cok kati kil tabakalari	180–360	15–50	70–250
ZE	Gevsek kum, cakil veya yumusak–kati kil tabakalari; PI > 20 ve w > %40 kosulunu saglayan 3 m'den kalin yumusak kil (cu < 25 kPa) iceren profiller	< 180	< 15	< 70
ZF	Sahaya ozel arastirma gerektiren zeminler (sivılasabilir, turbali, yuksek plastisiteli vb.)	—	—	—

Dikkat: TBDY 2018 kapsamindaki deprem haritasi, $V_{S30}$ = 760 m/s olan muhendislik kayasi (ZB–ZC siniri) kabul edilerek hazirlanmistir. ZF sınıfı zeminlerde sahaya ozgu zemin davranis analizi (TBDY 2018 Bolum 16.5) zorunludur.

TBDY 2018 Tablo 2.1'e gore yerel zemin sınıfı ve kisa periyot harita spektral ivme degeri ( $S_s$ ) birlikte kullanilarak $F_s$ hesaplanir. Tasarim kisa periyot spektral ivmesi:

S_{DS} = S_s \cdot F_s

Tablo 11: Kisa Periyot Yerel Zemin Etki Katsayisi (Fs)

Zemin Sınıfı	$S_s \leq 0{,}25$	$S_s = 0{,}50$	$S_s = 0{,}75$	$S_s = 1{,}00$	$S_s = 1{,}25$	$S_s \geq 1{,}50$
ZA	0,8	0,8	0,8	0,8	0,8	0,8
ZB	0,9	0,9	0,9	0,9	0,9	0,9
ZC	1,3	1,3	1,2	1,2	1,2	1,2
ZD	1,6	1,4	1,2	1,1	1,0	1,0
ZE	2,4	1,7	1,3	1,1	0,9	0,8

Saha Notu: AFAD Deprem Tehlike Haritasi (tdth.afad.gov.tr) uzerinden enlem–boylam koordinatlari girilerek $S_s$ ve $S_1$ degerleri, secilen zemin sınıfı ve deprem duzeyi için dogrudan elde edilebilir.

5. Türkiye Zemin Koşullarına Özgü Bilgiler

Türkiye'de arazi zemin sondaji — ZEMAS firmasi numune etiketi yapistirılmis karot numunesi, proje adi, sondaj no, derinlik, SPT sayisi ve arazi teknisyeni alanlari gosteren laboratuvar numune etiketi — **Sekil 3. Türkiye'de SPT sondaji karot numunesi ve ZEMAS numune etiketi.** Numune etiketinde proje adi, sondaj no/derinlik, SPT sayisi ve arazi teknisyeni bilgileri yer almaktadir. Çevre ve Şehircilik Bakanlığı 2019 tebligleri uyarinca zemin etut raporlarinda numune tanimlama dokumantasyonu zorunludur.

Tablo 12: Türkiye'de Yaygin Zemin Tipleri ve Bolgesel Dagilim

Zemin Tipi	Yaygin Bolgeler	Tipik Sorunlar	Kritik Parametreler
Aluvyon (kum+silt+kil)	Marmara, Ege, Karadeniz ovalik kiyilar	Sivılasma, oturma, YAS yuksekligi	N₆₀ < 15, k degisken
Kalker/Kirectas	Antalya, Izmir cevresi, Orta Anadolu	Karstik boslukar, ani cokmeler	RQD, karst riski
Marn	Orta Anadolu, Konya, Ankara	Sisma, oturma, sev stabilitesi	PI > 20, w degisken
Volkanik Tuf/Bazalt	Orta Anadolu, Erzurum, Samsun	Anizotropi, ayrisma derinligi	$V_s$ hizi dusuk
Yumusak Kil	Istanbul Halic, Izmir, Karadeniz korfezleri	Konsolidasyon oturmasi, azalan $c_u$	$C_c$ yuksek, $c_v$ dusuk

Dikkat: Türkiye'de marn zemin, silt ve kil minerallerinin kirecle karisiminden olusur; hem sisma (swelling) hem de cozunme (dissolution) riski tasir. Yapi Denetimi Kanunu (4708) kapsamindaki tum zemin etut raporlarinda bu ozel riskler ayrica belirtilmelidir.

Türkiye'de zemin sondaj calismasi — saha muhendisi kayit defteri tutarken arka planda sondaj makinasi ve isci ekibi gorulmekte; saha koşulları dokumantasyonu ve ekipman guvenligi protokolleri uygulanmakta — **Sekil 4. Türkiye saha kosullarinda zemin sondaj calismasi.** Saha muhendisi SPT kayitlari tutarken arka planda sondaj makinasi ve isci ekibi calisma halinde. Geoteknik etut calismalarinda 6331 sayili Is Sagligi ve Guvenligi Kanunu gereklilikleri uygulanmalidir.

Türkiye, aktif tektonik plaka sinirlarinin kesisiminde bulunmaktadir. TBDY 2018 Madde 2.2'ye gore tasarim depremi duzeyleri:

Tablo 13: Deprem Bolgesi ve TBDY 2018 Zemin–Deprem Etkilesimi

Deprem Duzeyi	50 Yilda Asilma Olasılıgı	Tekrarlanma Periyodu	Kullanim
DD-1	%2	2475 yıl	Ileri performans degerlendirmesi
DD-2	%10	475 yıl	Standart tasarim depremi
DD-3	%50	72 yıl	Servis performansi
DD-4	%68	43 yıl	Servis deprem yer hareketi

KGM Teknik Sartnamesine (2022) ve TS 3234'e gore zemin arastirmalarinda temel tabani don derinliginin altinda olmalidir:

Tablo 14: Don Derinligi (Türkiye Bolgesel)

Bolge	Don Derinligi (cm)	Örnek Iller
Marmara, Ege kiyisi	20–40	Istanbul, Izmir, Bursa (kiyi)
Ic Anadolu	60–120	Ankara, Konya, Eskisehir
Karadeniz (kiyi)	30–60	Trabzon, Samsun, Rize
Dogu Anadolu	80–150	Erzurum, Kars, Agri
Guneydogu Anadolu	20–40	Gaziantep, Sanliurfa, Adiyaman

Tablo 15: Terzaghi Taşıma Gucu Katsayıları

$\phi'$ (°)	$N_c$	$N_q$	$N_\gamma$	$\phi'$ (°)	$N_c$	$N_q$	$N_\gamma$
0	5,70	1,00	0,00	26	22,25	11,85	12,54
5	7,34	1,57	0,45	28	25,80	14,72	16,72
10	9,61	2,47	1,22	30	30,14	18,40	22,40
15	12,86	3,94	2,50	32	35,47	23,18	30,22
20	17,69	6,40	4,97	35	46,12	33,30	48,03
24	23,36	9,60	9,44	40	75,31	64,20	109,41

Terzaghi taşıma gucu katsayilari tablosu — icsel surtunme acisi phi 0-50 derece araliginda Nc, Nq ve Ngamma katsayilarının tam sayisal degerlerini iceren kapsamlı referans tablosu — **Sekil 5. Terzaghi (1943) taşıma gucu katsayilari — tam sayisal tablo.** $\phi' = 0°$ 'den $\phi' = 50°$ 'ye kadar $N_c$ , $N_q$ ve $N_\gamma$ katsayilari. TS EN 1997-1 Ek D kapsaminda Meyerhof (1963) veya Hansen (1970) katsayilari da yaygın kullanimlidir; bunlar egim, sekil ve derinlik katsayilarini da içermektedir.

Saha Notu: TS EN 1997-1 (Eurocode 7 Bolum 1) kapsaminda Meyerhof (1963) veya Hansen (1970) taşıma gucu bagintilari da yaygın kullanimlidir; bunlar egim, sekil ve derinlik katsayilarini da içermektedir.

Tablo 16: Türkiye Mevzuatı ve Standart Referansları

Standart / Yonetmelik	Tam Adi	GT-014 ile Iliskisi
TS EN 1997-1:2009	Eurocode 7: Geoteknik Tasarim – Bolum 1: Genel Kurallar	Karakteristik zemin parametresi secimi
TS EN 1997-2:2007	Eurocode 7: Geoteknik Tasarim – Bolum 2: Zemin Etudü ve Deneyleri	Referans parametre tablolari (Ek B)
TS EN ISO 14688-2:2018	Geoteknik Etut ve Deneyler – Zemin Tanimlanmasi ve Siniflandirilmasi	Zemin sınıfı sembolu ve aciklamasi
TS EN ISO 22476-3	Standart Penetrasyon Deneyi (SPT)	SPT korelasyon veritabani
TS EN ISO 17892-11	Permeabilite Deneyi	Hidrolik iletkenlik olcumu
TBDY 2018 Tablo 16.1	Türkiye Bina Deprem Yonetmeligi — Yerel Zemin Siniflari	ZA–ZF sınıfı parametreleri
TBDY 2018 Madde 16.4.2	Ortalama zemin parametresi hesabi	$V_{s30}$ , $N_{60,30}$ , $c_{u,30}$
TBDY 2018 Ek 16B	SPT duzeltme katsayilari	CR, CS, CB, CE duzeltmeleri
CSB Tebligi 2019	Zemin ve Temel Etudü Uygulama Esaslari (RG 09.03.2019/30709)	Tum zemin etut raporlari için
4708 Yapi Denetimi	Yapi Denetimi Hakkinda Kanun	Ruhsat oncesi zemin etudu zorunlulugu

8. Tipik Zemin Profili Teknik Kesit

Asagidaki sema, Türkiye aluvyon sahalari için tipik bir geoteknik katman kesitini gostermektedir. Parametre degerleri Tablo 4–8 ile uyumludur.

GT-014 Zemin tipleri ve parametre referans tabloları — zemin tipleri karşılaştırma tablosu (γ/φ/c/E/k), birim ağırlık ve sürtünme açısı sütun grafikleri, permeabilite log skala, elastisite modülü ve parametre belirleme hiyerarşisi — **Şekil 1.2 — Zemin Tipleri + Parametre Referans Tabloları**
Zemin tipleri karşılaştırma tablosu (çakıl/kum/silt/kil için γ/φ/c/E/k); birim ağırlık ve sürtünme açısı sütun grafikleri; permeabilite log skala (geçirgen-geçirimsiz); elastisite modülü; parametre belirleme hiyerarşisi (laboratuvar > saha korelasyon > referans tablo).

9. Örnek Problemler

Problem 1 — Kolay

Veriler:

Zemin tipi: Orta siki kaba kum (SP)
Dogal birim hacim agirlik: $\gamma = 18{,}0 \text{ kN/m³}$
Doygun birim hacim agirlik: $\gamma_{sat} = 20{,}5 \text{ kN/m³}$
Icsel surtunme acisi (Tablo 4'ten): $\phi' = 35°$
YAS derinligi: $z_w = 3{,}0 \text{ m}$ (temel tabaninda)

Istenen: Efektif birim hacim agirligini ve 5 m derinlikte efektif dikey gerilmeyi hesaplayiniz.

Cozum:

Adim 1 — Efektif birim hacim agirlik (TS EN 1997-2:2007 Ek B Madde B.1):

Çözüm:

\gamma' = \gamma_{sat} - \gamma_w = 20{,}5 - 9{,}81 = 10{,}69 \; \text{kN/m³}

Adim 2 — 5 m derinlikte efektif dikey gerilme (YAS = 3 m):

\sigma_v' = \gamma \cdot z_w + \gamma' \cdot (z - z_w) = 18{,}0 \times 3{,}0 + 10{,}69 \times (5{,}0 - 3{,}0)

\sigma_v' = 54{,}0 + 21{,}38 = 75{,}38 \; \text{kPa}

Sonuc: $\sigma_v' = 75{,}4 \text{ kPa}$

YAS altinda gerilme azalmasi ( $\gamma \to \gamma'$ ) gozlemlenmistir — tutarli.

Problem 2 — Orta

Veriler:

Zemin tipi: Normal konsolide kil (CL)
Kil tabakasi kalinligi: $H = 5{,}0 \text{ m}$
Baslangic boslu orani: $e_0 = 0{,}80$
Sikisma indisi (Tablo 6'dan): $C_c = 0{,}30$
Mevcut efektif dusek gerilme: $\sigma_0' = 60{,}0 \text{ kPa}$
Ilave gerilme: $\Delta\sigma' = 40{,}0 \text{ kPa}$

Istenen: Konsolidasyon oturmasini $S_c$ hesaplayiniz.

Cozum:

Adim 1 — Normal konsolide kil formulu (Das 2021, Denklem 11.12):

Çözüm:

S_c = \frac{C_c}{1 + e_0} \cdot H \cdot \log\!\left(\frac{\sigma_0' + \Delta\sigma'}{\sigma_0'}\right) = \frac{0{,}30}{1{,}80} \times 5{,}0 \times \log\!\left(\frac{100}{60}\right)

Adim 2 — $\log(1{,}667) = 0{,}2219$ :

S_c = 0{,}1667 \times 5{,}0 \times 0{,}2219 = 0{,}1849 \; \text{m} \approx 185 \; \text{mm}

Sonuc: $S_c \approx 185 \text{ mm}$

TS EN 1997-1 Madde 2.4.9'a gore toplam izin verilen oturma genellikle 25–50 mm; 185 mm degeri yapisal hasar riski dogurur — zemin iyilestirmesi veya derin temel gerekir.

Problem 3 — Zor

Veriler:

Kum tabakasi (0–3 m): $\gamma = 17 \text{ kN/m³}$ , $\phi' = 30°$ , $c' = 0 \text{ kPa}$
Kil tabakasi (3–10 m): $\gamma_{sat} = 19{,}0 \text{ kN/m³}$ , $\phi' = 0°$ , $c_u = 65 \text{ kPa}$ , $C_c = 0{,}35$ , $e_0 = 0{,}92$
YAS derinligi: $z_w = 2{,}0 \text{ m}$
Temel: $1{,}8 \text{ m} \times 1{,}8 \text{ m}$ kare temel, $D_f = 1{,}5 \text{ m}$
Temel yuku: $Q = 600 \text{ kN}$
TBDY 2018 zemin sınıfı: ZD ( $V_{s30} = 250 \text{ m/s}$ )

Istenen: (a) Terzaghi yontemine gore taşıma guvenlik sayisi, (b) konsolidasyon oturmasi.

Çözüm:

(a) Taşıma Guvenlik Sayisi:

Adim 1 — Net temel tabani basinci:

q_{net} = \frac{Q}{B^2} - \gamma \cdot D_f = \frac{600}{1{,}8^2} - 17{,}0 \times 1{,}5 = 185{,}2 - 25{,}5 = 159{,}7 \; \text{kPa}

Adim 2 — Kil için $\phi' = 0°$ → $N_c = 5{,}70$ ; $N_q = 1{,}00$ ; $N_\gamma = 0$ (Tablo 14):

q = 17{,}0 \times 2{,}0 + (19{,}0 - 9{,}81) \times 1{,}0 = 34{,}0 + 9{,}19 = 43{,}19 \; \text{kPa}

q_u = 65{,}0 \times 5{,}70 + 43{,}19 \times 1{,}00 = 370{,}5 + 43{,}19 = 413{,}7 \; \text{kPa}

Adim 3 — Guvenlik sayisi:

FS = \frac{q_u}{q_{net}} = \frac{413{,}7}{159{,}7} = 2{,}59 > 2{,}5 \quad \text{(TS EN 1997-1'e gore kabul edilebilir)}

(b) Konsolidasyon Oturmasi:

Adim 4 — Kil tabakasi orta noktasi derinligi = 6,5 m:

\sigma_0' = 17 \times 2{,}0 + (17 - 9{,}81) \times 0{,}5 + (19 - 9{,}81) \times 3{,}5 = 34{,}0 + 3{,}60 + 32{,}15 = 69{,}75 \; \text{kPa}

Adim 5 — 2:1 yayilim yontemi, $z_d = 5{,}0 \text{ m}$ (Coduto 2015, Denklem 4.14a):

\Delta\sigma' = \frac{600}{(1{,}8 + 5{,}0)^2} = \frac{600}{46{,}24} = 12{,}98 \; \text{kPa}

Adim 6 — Konsolidasyon oturmasi ( $H = 7 \text{ m}$ kil tabakasi):

S_c = \frac{0{,}35}{1{,}92} \times 7{,}0 \times \log\!\left(\frac{69{,}75 + 12{,}98}{69{,}75}\right) = 1{,}276 \times 0{,}0742 \approx 95 \; \text{mm}

Sonuc:

(a) $FS = 2{,}59$ → Taşıma guvenligi saglanmistir
(b) $S_c \approx 95 \text{ mm}$ → Izin verilen oturmayi asiyorsa diferansiyel oturma degerlendirmesi ve zemin iyilestirmesi gereklidir

TBDY 2018 Notu: ZD sınıfı zemin; DD-2 $S_s = 1{,}0$ için $F_s = 1{,}1$ → $S_{DS} = 1{,}1$ → yuksek sismik ivme; TBDY 2018 Madde 16.4.2 kapsaminda sismik zemin analizi onerilir.

10. Sık Yapılan Hatalar

Drenayli–Drenayssiz Parametre Karisikligi: Kisa vadeli stabilite analizinde drenayssiz parametreler ( $\phi_u = 0$ , $c_u$ ), uzun vadeli hesaplarda efektif parametreler ( $\phi'$ , $c'$ ) kullanılmalıdır. (TS EN 1997-1:2009 Madde 2.4.6)
SPT Duzeltmelerinin Yapilmamasi: Ham SPT-N yerine $N_{60}$ kullanilmali; TBDY 2018 Ek 16B duzeltme katsayilari ( $C_R$ , $C_S$ , $C_B$ , $C_E$ ) mutlaka uygulanmalidir.
Asiri Konsolidasyonun Goz Ardi Edilmesi: $OCR > 1$ olan killerde $C_c$ yerine $C_s$ ( $C_r$ ) kullanılmalıdır; aksi halde oturma abartilir.
YAS Etkisinin Hesaba Katilmamasi: YAS altinda $\gamma'$ (efektif birim hacim agirlik) kullanilmali; toplam gerilme yerine efektif gerilme hesaplanmalidir. (TS EN 1997-1:2009 Madde 2.4.7.3)
Kil Parametre Araliklarinin Dar Yorumlanmasi: Türkiye'de yaygın bentonitik marnlarda $\phi' = 5°$ – $10°$ , $c' = 5$ – $30 \text{ kPa}$ ; sert kireçtası ayrışmasında $\phi' > 35°$ gorulebilir.
TBDY 2018 Zemin Sinifinin Yanlis Belirlenmesi: Temel tabanindan itibaren ust 30 m için agirlikli ortalama $V_{s30}$ veya $(N_{60})_{30}$ kullanılmalıdır (TBDY 2018 Madde 16.4.2).

Kaynaklar

Das, B.M. (2021). Principles of Geotechnical Engineering, 9. Baski. Cengage Learning.
Bowles, J.E. (1996). Foundation Analysis and Design, 5. Baski. McGraw-Hill.
Coduto, D.P. (2015). Foundation Design: Principles and Practices, 3. Baski. Pearson.
Terzaghi, K. ve Peck, R.B. (1967). Soil Mechanics in Engineering Practice, 2. Baski. Wiley.
Hoek, E. ve Brown, E.T. (2019). The Hoek-Brown failure criterion and GSI — 2018 edition. Journal of Rock Mechanics and Geotechnical Engineering, 11(3), 445-463.
Bieniawski, Z.T. (1989). Engineering Rock Mass Classifications. Wiley.
TS EN 1997-1:2009 — Eurocode 7: Geoteknik Tasarim – Bolum 1: Genel Kurallar. TSE, Ankara.
TS EN 1997-2:2007 — Eurocode 7: Geoteknik Tasarim – Bolum 2: Zemin Etudu ve Deneyleri. TSE, Ankara.
TS EN ISO 14688-2:2018 — Geoteknik Etut ve Deneyler: Zemin Tanimlanmasi ve Siniflandirilmasi. TSE, Ankara.
TBDY 2018 — Türkiye Bina Deprem Yonetmeligi. T.C. Çevre ve Şehircilik Bakanlığı, Ankara.
CSB Tebligi, 09.03.2019 — Zemin ve Temel Etudu Uygulama Esaslari ve Rapor Formatina Dair Teblig. Resmi Gazete 30709. Ankara.

İlgili Hesaplama Araçları

Bu konuyla ilgili ücretsiz mühendislik hesaplama araçlarımızla ön tasarım ve kontrol yapabilirsiniz:

Önemli Mühendislik Uyarısı: Bu içerik yalnızca bilgilendirme amaçlıdır; nihai tasarım, hesap ve uygulama kararları, güncel yönetmelikler ile proje koşulları çerçevesinde yetkili bir inşaat mühendisinin denetiminde alınmalıdır. Sayısal örnekler ve formüller genel mühendislik pratiğini yansıtır; her projenin kendine özgü zemin, yük ve çevre koşulları proje müellifince ayrıca değerlendirilmelidir.

Özet

Açıklama

1. Zemin Siniflandirma Sistemleri

Saha Notu: Türkiye santiyelerinde TS EN ISO 14688-2 etiketlemesi (Gr, Sa, Si, Cl, vb.) giderek yayginlasmaktadir. Bununla birlikte SPT numune etiketleri hala USCS sembolleriyle doldurulmaktadir (GW, SP, CL vb.). Çevre ve Şehircilik Bakanlığı'nin 2019 tebligine gore zemin etut raporlari TS EN ISO 14688-2 siniflandirmasini icermelidir.

Tablo 1: TS EN ISO 14688-2 ve USCS Uyumlulugu

TS EN ISO 14688-2	USCS Sembolu	Açıklama
Gravel (Gr) — iyi derecelenmi	GW	Iyi derecelenmi cakil
Gravel (Gr) — kotu derecelenmi	GP	Kotu derecelenmi cakil
Silty Gravel (siGr)	GM	Siltli cakil
Clayey Gravel (clGr)	GC	Killi cakil
Sand (Sa) — iyi derecelenmi	SW	Iyi derecelenmi kum
Sand (Sa) — kotu derecelenmi	SP	Kotu derecelenmi kum
Silty Sand (siSa)	SM	Siltli kum
Clayey Sand (clSa)	SC	Killi kum
Silt (Si) — dusuk plastisiteli	ML	Dusuk plastisiteli silt
Clay (Cl) — dusuk plastisiteli	CL	Yagsiz kil
Clay (Cl) — yuksek plastisiteli	CH	Yagli kil
Organic (Or)	OH/OL	Organik kil/silt

Tablo 2: SPT-N Degerine Gore Zemin Sikililk/Kivam Korelasyonu

SPT- $N_{60}$ (darbe/30 cm)	Sikillik Tanimi	Rolatif Yogunluk $D_r$ (%)	$\phi'$ (°) yaklasik
0–4	Cok gevsek	0–20	26–28
4–10	Gevsek	20–40	28–32
10–30	Orta siki	40–70	30–36
30–50	Siki	70–85	36–42
> 50	Cok siki	85–100	40–46

Tablo 3: SPT-N Degerine Gore Zemin Sikililk/Kivam Korelasyonu

SPT-N60N_{60}N60 (darbe/30 cm) / Kivam Tanimi / cuc_ucu (kPa)

SPT- $N_{60}$ (darbe/30 cm)	Kivam Tanimi	$c_u$ (kPa)
0–2	Cok yumusak	< 12
2–4	Yumusak	12–25
4–8	Orta	25–50
8–15	Kati	50–100
15–30	Cok kati	100–200
> 30	Sert	> 200

Saha Notu: Türkiye'de Çevre ve Şehircilik Bakanlığı'nin 2019 tebligine gore SPT deneyi otomatik darbeli tokmak ile yapilmali; enerji verimi olcumu SPT protokolunun zorunlu parcasidir. Eski "guvenli tokmak (safety hammer)" veya "halkali tokmak (donut hammer)" ile yapilan testlerde enerji duzeltmesi (CE katsayisi, TBDY 2018 Tablo 16B.1) mutlaka uygulanmalidir.

Tablo 4: Sembol Tablosu

Sembol	Açıklama	Birim
$\gamma$	Dogal birim hacim agirlik	kN/m³
$\gamma_{sat}$	Doygun birim hacim agirlik	kN/m³
$\gamma'$	Efektif (daldiritmis) birim hacim agirlik	kN/m³
$\phi'$	Icsel surtunme acisi (drenayli, efektif)	°
$c'$	Kohezyon (drenayli, efektif gerilme)	kPa
$c_u$	Drenayssiz kayma dayanimı	kPa
$E_s$	Deformasyon/Elastisite modulu	MPa
$\nu$	Poisson orani	—
$k$	Permeabilite (hidrolik iletkenlik) katsayisi	m/s
$C_c$	Sikisma (kompresyon) indisi	—
$C_s = C_r$	Sisma/yeniden yukleme indisi	—
$e_0$	Baslangic boslu orani	—
$C_v$	Konsolidasyon katsayisi	cm²/s
$N_c, N_q, N_\gamma$	Terzaghi taşıma gucu katsayilari	—
$D_r$	Rolatif yogunluk	%