Taşıma Gücü Katsayıları Tablosu (Nc, Nq, Nγ)
Nc, Nq ve Nγ katsayılarını sürtünme açısına göre üç yöntem ayrımıyla tablolaştırır; şekil, derinlik ve eğim düzeltmeleriyle su seviyesi etkisini verir.
Yapıdan Editörlüğü · Yapıdan Ekibi · teknik kontrol kaydı (tarih belirtilmedi)Birincil/resmî kaynak doğrulaması bekliyorAyrıntılar
- Hazırlayan
- Yapıdan Editörlüğü
- Teknik/Editoryal kontrol
- Yapıdan Ekibi · teknik kontrol kaydı (tarih belirtilmedi)
- İçerik sürümü
- 3.0
- Kaynak durumu
- Birincil/resmî kaynak doğrulaması bekliyor
Kaynak durumu: Birincil/resmî kaynak doğrulaması bekliyor. Teknik karar öncesinde resmî kaynakla teyit edilmelidir.
Sorumluluk/kapsam: Bu içerik genel bilgilendirme ve editoryal kaynak kontrolü amacıyla hazırlanır; proje, saha veya uygulama kararı için yetkili mühendis/kurum değerlendirmesinin yerine geçmez.
Özet
Zemin taşıma gücü hesabı, temel tasarımının belkemiğini oluşturur ve bir temelin zemin içinde kayma göçmesine yol açmadan taşıyabileceği maksimum basıncı belirler. Taşıma gücü denklemindeki boyutsuz katsayılar , ve ; zemin iç sürtünme açısı 'nin fonksiyonudur ve teorik sınır denge analizlerinden türetilmektedir.
Türkiye'de geçerli birincil standart ailesi TS EN 1997-1 ve deprem etkisi için TBDY 2018 Bölüm 16 birlikte okunmalıdır. EN 1997-1 Ek D / TBDY 2018 ve Hansen–Vesic literatür bağıntıları özellikle açısından farklı değerler verebilir; bu nedenle kullanılan katsayı seti ve dayanım katsayısı hesapta açıkça belirtilmelidir.
1. Taşıma Gücü Göçme Mekanizmaları
Yüzeysel bir temel tabanı altında kayma göçmesi üç şekilde oluşabilir; hangisinin gelişeceği zeminin sıkılığına ve iç sürtünme açısına bağlıdır.
(a) Genel kayma — sıkı zemin, belirgin kırılma yüzeyi ve yüzey kabarması; (b) Yerel kayma — orta zemin, sınırlı kırılma; (c) Zımbalama —…
Ayrıntılı açıklamayı göster
| Göçme Türü | Zemin Koşulu | Karakteristik |
|---|---|---|
| Genel Kayma Göçmesi | veya | Belirgin kırılma yüzeyi; yanda kabarma görülür |
| Yerel Kayma Göçmesi | veya | Kırılma yüzeyleri belirsiz; sınırlı kabarma |
| Zımbalama Göçmesi | veya | Temel daha derine batar; yüzey belirtisi yok |
Dikkat: Türkiye'deki alüvyon ve yumuşak kil zeminlerde (özellikle İzmit Körfezi çevresi, Gediz Havzası) zımbalama ve yerel göçme riski bulunabilir. TBDY 2018 Madde 16.7 temellerin olası göçme mekanizmalarına karşı tahkikini zorunlu tutarken, yerel göçme hesabında ve parametrelerinin oranında azaltılması kuralı literatürdeki klasik yaklaşımlardan (örn. Terzaghi) alınmıştır.
2. Genel Taşıma Gücü Denklemleri
2.1 Temel Formülasyon
Terzaghi (1943) tarafından önerilen ve sonraki araştırmacılar tarafından genişletilen genel taşıma gücü denklemi:
Burada:
- = zeminin efektif kohezyonu (kPa)
- = temel taban seviyesindeki efektif örtü yükü (kPa)
- = temel tabanı altındaki zeminin birim hacim ağırlığı (kN/m³)
- = etkin temel genişliği () (m)
- = boyutsuz taşıma gücü katsayıları ('nin fonksiyonu)
- = şekil katsayıları, = derinlik katsayıları, = yük eğim katsayıları
TBDY 2018 Madde 16.7 Tasarım Koşulu:
Burada (temel taşıma gücü için dayanım katsayısı; TBDY 2018 Tablo 16.7-1).
Dikkat: TBDY/EN 1997 kontrollerinde katsayı seti, dayanım katsayısı ve limit durum yaklaşımı açıkça belirtilmelidir. Meyerhof, Terzaghi, Hansen ve Vesic sonuçları yöntem adı yazılmadan doğrudan tasarım değeri gibi kullanılmamalıdır.
2.2 Taşıma Gücü Katsayıları Formülleri
| Katsayı | Meyerhof (1963) | Hansen / Brinch Hansen (1970) | EN 1997-1 Ek D / TBDY 2018 | Vesic (1973) |
|---|---|---|---|---|
| aynı | aynı | aynı | ||
| aynı | aynı | aynı | ||
Not: ve formülleri pratikte aynı çekirdek bağıntıya dayanır; farklılık özellikle $N_\gamma
3. Katsayı Tabloları
3.1 Meyerhof / Hansen Katsayıları
| (°) | (Hansen) | (Meyerhof) | (Vesic varyantı) | ||
|---|---|---|---|---|---|
| 0 | 1,00 | 5,14 | 0,00 | 0,00 | 0,00 |
| 5 | 1,57 | 6,49 | 0,11 | 0,25 | 0,45 |
| 10 | 2,47 | 8,35 | 0,55 | 1,15 | 1,22 |
| 15 | 3,94 | 10,98 | 1,80 | 3,45 | 2,65 |
| 20 | 6,40 | 14,83 | 4,07 | 8,31 | 5,39 |
| 25 | 10,66 | 20,72 | 9,71 | 20,07 | 10,88 |
| 28 | 14,72 | 25,80 | 15,82 | 33,28 | 16,72 |
| 30 | 18,40 | 30,14 | 21,84 | 46,36 | 22,40 |
| 32 | 23,18 | 35,49 | 30,27 | 64,74 | 30,22 |
| 35 | 33,30 | 46,12 | 50,56 | 107,99 | 48,03 |
| 38 | 48,93 | 61,35 | 87,10 | 185,03 | 78,61 |
| 40 | 64,20 | 75,31 | 125,39 | 266,49 | 109,41 |
| 42 | 85,37 | 93,71 | 181,77 | 384,65 | 153,24 |
| 45 | 134,87 | 133,87 | 322,79 | 673,94 | 271,75 |
Dikkat: için katsayılar hızla büyür; küçük hatası sonucu ciddi değiştirir. Türkiye'deki tipik sıkı kum ve çakıl zeminleri için alınması güvenli taraftadır.
3.2 Terzaghi Katsayıları
| (°) | (Terzaghi) | (Terzaghi) | (Terzaghi) |
|---|---|---|---|
| 0 | 5,70 | 1,00 | 0,00 |
| 5 | 7,34 | 1,64 | 0,14 |
| 10 | 9,61 | 2,69 | 1,22 |
| 15 | 12,86 | 4,45 | 2,50 |
| 20 | 17,69 | 7,44 | 5,00 |
| 25 | 25,13 | 12,72 | 9,70 |
| 30 | 37,20 | 22,46 | 19,70 |
| 35 | 57,75 | 41,44 | 42,90 |
| 40 | 95,66 | 81,27 | 100,40 |
| 45 | 172,28 | 173,28 | 297,50 |
Not: Terzaghi katsayıları modern formülasyonla farklı logaritmik spiral kabulüne dayanır. Modern uygulamada Meyerhof–Hansen formülasyonu tercih edilmeli; Terzaghi yöntemi yalnızca karşılaştırma amacıyla kullanılmalıdır.
3.3 Zemin Tipine Göre Pratik Kılavuz (Türkiye Zeminleri)
| Zemin Tipi | Türkiye'deki Dağılımı | (°) | (EN 1997-1) | ||
|---|---|---|---|---|---|
| Yumuşak kil () | Karadeniz ve Marmara kıyıları, deltaik alüvyon | 0 | 1,00 | 5,14 | 0,00 |
| Siltli kum (gevşek) | Nehir yatakları, Gediz/Büyük Menderes alüvyonu | 20 | 6,40 | 14,83 | 5,39 |
| Orta sıkı kum | Ege kıyı ovaları, alüvyal kum | 28 | 14,72 | 25,80 | 16,72 |
| Sıkı kum / gevşek çakıl | Karasal Türkiye, Orta Anadolu kumulları | 35 | 33,30 | 46,12 | 48,03 |
| Sıkı çakıl / kireçtaşı | Toros ve Karadeniz dağ yamacı dolgu | 40 | 64,20 | 75,31 | 109,41 |
4. Şekil, Derinlik ve Yük Eğim Katsayıları (TBDY 2018 / Hansen Yöntemi)
4.1 Şekil Katsayıları
Vesic (1973) şekil katsayıları:
Not: Sürekli (şerit) temellerde olduğundan tüm şekil katsayıları 1,0 alınır. Kare ve daire temelde .
| Temel Şekli | ||||
|---|---|---|---|---|
| Şerit | 0 | 1,00 | 1,00 | 1,00 |
| Dikdörtgen (2:1) | 0,50 | 1,30 | 1,29 | 0,80 |
| Kare | 1,00 | 1,61 | 1,58 | 0,60 |
| Daire | 1,00 | 1,61 | 1,58 | 0,60 |
4.2 Derinlik Katsayıları (Hansen — TBDY 2018 §16.7)
Sığ temellerde (): Derin gömülü temellerde (): [radyan]
Dikkat: sabit kalmaktadır; derinlik artışının terimine katkısı yoktur.
4.3 Yük Eğim Katsayıları (TBDY 2018 Madde 16.7)
Yük temele dik etkidiğinde tüm eğim katsayıları 1,0 alınır. yönünde eğimli yükler için:
Burada = temel tabanındaki yatay kuvvet (kN), = düşey basınç kuvveti (kN).
4.4 Zemin ve Taban Eğim Katsayıları
Düz zemin ve yatay temel tabanı durumunda ve alınır.
Şev kenarına yakın temel (TBDY 2018 Madde 16.7):
Burada = zemin eğim açısı (°), = temel taban eğim açısı (°).
5. Yeraltı Su Seviyesinin (YASS) Taşıma Gücüne Etkisi
YASS konumu taşıma gücü denklemindeki birim hacim ağırlık 'yi doğrudan etkiler.
| Durum | YASS Konumu | (örtü yükü terimi) | ( terimi) |
|---|---|---|---|
| Durum 1 | YASS temel tabanı seviyesinde veya yukarısında | (batık) | |
| Durum 2 | YASS temel tabanı ile derinliği arasında | Lineer interpolasyon () | |
| Durum 3 | YASS temel tabanından veya daha derin | (doğal) | (doğal, YASS etkisiz) |
Burada (kN/m³); tipik değer: –.
Sol panel: yerel kayma (Su=2/3Su,char) ve genel kayma (Su=Su,char) mekanizmaları; sağ üst: FEM kayma bölgesi; sağ alt: saha göçmesi örneği. (Kaynak:…
Ayrıntılı açıklamayı göster
Dikkat: YASS taşıma gücünü %30–50 azaltabilir; özellikle sahil şehirlerinde (İstanbul, İzmir, Samsun) bu hata kritik sonuçlar doğurur. Tasarım sırasında YASS mevsimsel değişimi (kış maksimumu) dikkate alınmalıdır.
6. Taşıma Gücü Hesabında Karar Akış Diyagramı
Aşağıdaki diyagram, yüzeysel temel taşıma gücü hesabında hangi yöntemin ve hangi katsayı setinin kullanılacağına rehberlik eder.
qu = c·Nc + q·Nq + 0.5·γ·B·Nγ; Nq = e^(π·tanφ)·tan²(45+φ/2) (Reissner), Nc = (Nq-1)·cotφ (Prandtl), Nγ yöntemden yönteme değişir (Terzaghi/Meyerhof/Hansen/Vesic,…
Ayrıntılı açıklamayı göster
qu = c·Nc + q·Nq + 0.5·γ·B·Nγ; Nq = e^(π·tanφ)·tan²(45+φ/2) (Reissner), Nc = (Nq-1)·cotφ (Prandtl), Nγ yöntemden yönteme değişir (Terzaghi/Meyerhof/Hansen/Vesic, %20-30 fark); şekil/derinlik/eğim faktörleri; φ'ye üstel bağımlılık (TS 8853 / Eurocode 7).
7. Göçme Mekanizması Kesit Diyagramı
Nc/Nq/Nγ-φ grafiği (üstel artış, log skala); katsayı tablosu (φ=0-40°); Nγ yöntem farkı (Terzaghi/Meyerhof/Hansen/Vesic %20-30); taşıma gücü üç terim katkısı…
Ayrıntılı açıklamayı göster
Nc/Nq/Nγ-φ grafiği (üstel artış, log skala); katsayı tablosu (φ=0-40°); Nγ yöntem farkı (Terzaghi/Meyerhof/Hansen/Vesic %20-30); taşıma gücü üç terim katkısı (kohezyonlu Nc baskın, granüler Nq/Nγ); şekil ve derinlik faktörleri.
8. Saha Deneyleriyle Taşıma Gücü Belirleme
| Deney | Türk / Uluslararası Standart | Türkiye Uygulaması | İller Bankası 2025 Poz No |
|---|---|---|---|
| Standart Penetrasyon Deneyi (SPT) | TS EN ISO 22476-3:2005 / ASTM D1586 | En yaygın; TBDY 2018 Tablo 16B.1 düzeltme katsayıları | 41.100.1101 |
| Konik Penetrasyon Deneyi (CPT) | TS EN ISO 22476-1 | Yumuşak kil ve kum için | 41.100.1102 |
| Presiyometre Deneyi (PMT) | TS EN ISO 22476-4 | Kaya ve sert kohezif zemin | Özel poz |
| Plaka Yükleme Deneyi | TS 5744:1988 / DIN 18134 / ASTM D1196 | Fabrika ve yol temel kontrolü | 41.100.1145 |
Yükleme platformu, hidrolik kriko, test plakası, referans kirişi ve dial gauge deplasman ölçer sistemi. PLT sonuçlarından Es (deformasyon modülü) ve zemin…
Ayrıntılı açıklamayı göster
Modern tırtıl paletli sondaj makinası saha etüdü gerçekleştiriyor. Taşıma gücü hesabı öncesinde sahaya özgü zemin araştırması, yapı özellikleri ve proje gereksinimleri…
Ayrıntılı açıklamayı göster
9. Yüzeysel Temel Taşıma Gücü Örnek Problemleri
Problem 1 — Kolay
Veriler:
- Temel tipi: Sürekli (şerit) temel;
- Zemin: Yumuşak kil, ,
- Birim hacim ağırlık:
- Temel gömme derinliği:
- YASS yok (zemin yüzeyinden itibaren derin)
- Güvenlik sayısı:
İstenen: Emniyetli taşıma gerilmesi (kPa)
Çözüm:
Adım 1 — Taşıma gücü katsayıları (, Tablo 3):
Adım 2 — Şekil ve derinlik katsayıları (sürekli temel → ):
Adım 3 — Örtü yükü:
Adım 4 — Sınır taşıma gücü (TS EN 1997-1:2005+A1:2013 Ek D, Denklem D.1):
Adım 5 — Emniyetli taşıma gerilmesi:
Sonuç: — yumuşak kil için tipik emniyet gerilmesi 50–150 kPa aralığında; sonuç tutarlı.
Problem 2 — Orta
Veriler:
- Temel tipi: Dikdörtgen temel; ,
- Zemin: ,
- Birim hacim ağırlık:
- Temel gömme derinliği:
- YASS temel tabanının 2,0 m altında ( → etki yok)
- Güvenlik sayısı:
İstenen: Sınır () ve emniyetli () taşıma gücü
Çözüm:
Adım 1 — için katsayılar (Tablo 3 — EN 1997-1):
Adım 2 — Şekil katsayıları ():
Adım 3 — Derinlik katsayıları ( → ):
Adım 4 — Örtü yükü:
Adım 5 — Sınır taşıma gücü (TS EN 1997-1:2005+A1:2013 Ek D):
Adım 6 — Emniyetli taşıma gücü:
Sonuç: ; — , orta-sıkı zemin için 300–600 kPa aralığında tipik; sonuç tutarlı.
Problem 3 — Zor
Veriler:
- Temel tipi: Kare temel;
- Zemin: , ,
- Temel gömme derinliği:
- YASS temel tabanının 0,5 m altında: , ,
- Eğimli yük: ,
- TBDY 2018 deprem tasarımı;
İstenen: (1) Karakteristik taşıma gücü ; (2) TBDY 2018 tasarım taşıma gücü ; (3) koşul kontrolü
Çözüm:
Adım 1 — Katsayılar (, Tablo 3):
Adım 2 — YASS düzeltmesi (Tablo 7 Durum 2; ):
Adım 3 — Şekil katsayıları (, kare temel):
Adım 4 — Derinlik katsayıları ( → ):
Adım 5 — Yük eğim katsayıları (, ):
Adım 6 — Karakteristik taşıma gücü (TS EN 1997-1:2005+A1:2013 Ek D):
Adım 7 — TBDY 2018 Tasarım Taşıma Gücü ():
Adım 8 — Tasarım taban basıncı kontrolü:
Sonuç: ; ; — Koşul Sağlandı
(yeterli taşıma kapasitesine sahip; oturma kontrolü ayrıca yapılmalıdır).
10. Sık Yapılan Hatalar
- Yanlış katsayı seti: Türkiye'de EN 1997-1 birincil standart olmasına karşın hesaplarda Terzaghi katsayıları kullanmak; özellikle değerinde 2–5 kat fark meydana gelir.
- YASS etkisini ihmal etmek: YASS taşıma gücünü %30–50 azaltabilir; sahil şehirlerinde (İstanbul, İzmir, Samsun) kritik sonuçlar doğurur.
- Şekil ve derinlik katsayılarını 1 almak: Kare ve daire temellerde şekil katsayıları taşıma gücünü %30–60 artırır; bu faktörlerin dışlanması aşırı güvenli veya tehlikeli tasarıma yol açar.
- yüksek almak: SPT'den tahmini sırasında seyreltik kum ve silt zeminlerde gerçek değeri 3°–5° düşük olabilir.
- TBDY 2018 katsayısını uygulamamak: Deprem kombinasyonu içeren tasarımlarda uygulanmadan elde edilen doğrudan kullanılamaz (TBDY 2018 Madde 16.7).
- oranı kontrolsüz: Geleneksel sığ temel tanımı koşulunu içerse de, daha derin temellerde genel taşıma gücü formüllerindeki (Hansen, Vesic) özel derinlik katsayıları dikkate alınmalıdır.
Kaynaklar
- TS EN 1997-1:2005+A1:2013 — Eurocode 7: Geoteknik Tasarım — Bölüm 1: Genel Kurallar, Ek D. TSE, Ankara.
- TBDY 2018 — Türkiye Bina Deprem Yönetmeliği, Bölüm 16.7, Tablo 16.7-1. AFAD, Ankara.
- Meyerhof, G.G. (1963). Some recent research on the bearing capacity of foundations. Canadian Geotechnical Journal, 1(1), 16–26.
- Hansen, J.B. (1970). A revised and extended formula for bearing capacity. Bulletin No. 28, Danish Geotechnical Institute, Copenhagen.
- Terzaghi, K. (1943). Theoretical Soil Mechanics. John Wiley & Sons, New York.
- Das, B.M. (2021). Principles of Foundation Engineering, 9. Baskı. Cengage Learning.
- Vesic, A.S. (1973). Analysis of ultimate loads of shallow foundations. ASCE Journal of Soil Mechanics and Foundation Division, 99(1), 45–73.
- Keskin, İ. (2025). Temeller Ders Notları, Hafta 4. Karabük Üniversitesi Mühendislik Fakültesi.
- Çevik, S. (2023). Ultimate Bearing Capacity Calculation of Soil with Finite Element Method. e-ISSN 2667-7814. Dergipark.
- TS 5744:1988 — Zemin Plaka Yükleme Deneyi. TSE, Ankara.
- İller Bankası A.Ş. (2025) — 2025 Yılı Jeolojik-Jeoteknik Etüt Birim Fiyat Cetveli. Ankara.
İlgili Hesaplama Araçları
Bu konuyla ilgili ücretsiz mühendislik hesaplama araçlarımızla ön tasarım ve kontrol yapabilirsiniz:
Önemli Mühendislik Uyarısı: Bu içerik yalnızca bilgilendirme amaçlıdır; nihai tasarım, hesap ve uygulama kararları, güncel yönetmelikler ile proje koşulları çerçevesinde yetkili bir inşaat mühendisinin denetiminde alınmalıdır. Sayısal örnekler ve formüller genel mühendislik pratiğini yansıtır; her projenin kendine özgü zemin, yük ve çevre koşulları proje müellifince ayrıca değerlendirilmelidir.
Taşıma Gücü Katsayıları Tablosu (Nc, Nq, Nγ) — Sıkça Sorulan Sorular
Nc, Nq ve Nγ katsayıları arasındaki fark nedir?
TBDY 2018 hangi taşıma gücü yöntemini zorunlu kılmaktadır?
Yeraltı su seviyesi taşıma gücünü ne kadar etkiler?
φ = 0° koşulunda taşıma gücü nasıl hesaplanır?
Sığ temel formülleri ne zaman geçerlidir?
Kaynaklar, sürüm ve alıntılamaAkademik ve mesleki kullanım için atıf ayrıntılarını açın.
yapidan (2026). Taşıma Gücü Katsayıları Tablosu (Nc, Nq, Nγ). Yapıdan — İnşaat Mühendisliği Bilgi Portalı. https://yapidan.com/kategoriler/gt/tasima-gucu-katsayilari-tablosu-nc-nq-ngama
Kaynak seçimi, standart atıfları ve güncelleme yaklaşımı için Yapıdan Kaynak Politikası’nı inceleyin.