Donatı Detaylandırma Kuralları: Bindirme Boyu, Filiz Boyu, Kanca

1. Kenetlenme Boyu (Anchorage Length)
2. Bindirme Boyu (Lap Splice Length)
3. Filiz Boyu (Starter Bar / Continuity Bar Length)
4. Kanca Tipleri (Hook Types)
5. Etriye Aralığı ve Sarılma Bölgesi Detayları
6. Mekanik Ekler (Manşon, Kaynaklı ve Kimyasal Ankrajlı Ekler)
7. Beton Örtüsü (Concrete Cover) ve Çevre Koşulları
8. Akış Diyagramı — Bindirme Eki Kararı
9. Teknik Kesit Çizimi
10. Örnek Problemler
11. Türkiye Saha Koşulları ve Yerel Mevzuat
12. Sık Yapılan Hatalar
13. Kaynaklar

1. Kenetlenme Boyu (Anchorage Length)

Kenetlenme, bir donatı çubuğunun kesitteki çekme veya basınç kuvvetini güvenle betona aktarabilmesi için beton içinde uzatılması gereken minimum uzunluktur. Donatının akma gerilmesine ulaşmadan betondan sıyrılmaması veya betonu yarmadan kırılmaması için bu boyun yeterli olması zorunludur.

Saha Notu: Türkiye'deki şantiyelerde en yaygın hata, kenetlenme boyunu tüm koşullar için sabit bir tabloda okumak ve aderans konumunu (Konum I / Konum II) görmezden gelmektir. Özellikle kolon üst donatıları ve döşeme üst donatısı gibi "kötü aderans" konumundaki çubuklar için %40 artış zorunludur.

1.1 Temel Kenetlenme Boyu — TS 500 Denklem 9.1

TS 500:2000 Madde 9.1.2.1 uyarınca nervürlü (profilili) çubuklar için düz kenetlenme boyu:

$$l_b = \frac{\phi \cdot f_{yd}}{4 \cdot f_{bwd}}$$

Tasarım aderans dayanımı:

$$f_{bwd} = 0{,}35 \cdot \sqrt{f_{ck}} \quad \text{(Konum I, nervürlü çubuk — TS 500 Md. 9.1.2.1)}$$

Konum II (kötü aderans) için:

$$f_{bwd,II} = \frac{f_{bwd,I}}{1{,}4} = 0{,}25 \cdot \sqrt{f_{ck}}$$

Yani Konum II'deki çubuklar için hesaplanan kenetlenme boyu 1,4 ile çarpılmalıdır (TS 500 Md. 9.1.2.1).

Minimum kenetlenme boyu (TS 500 Md. 9.1.2.1):

$$l_{b,min} = \max\left(0{,}3 \cdot l_b;\; 20\phi;\; 200\,\text{mm}\right)$$

Dikkat: TS 500, minimum kenetlenme boyunu $\max(0{,}3 \cdot l_b;\; 20\phi;\; 200\,\text{mm})$ olarak belirtirken EC2 Madde 8.4.4 bunu $\max(0{,}3 \cdot l_{b,rqd};\; 10\phi;\; 100\,\text{mm})$ olarak verir. İki standart arasındaki bu fark TS 500 lehine daha güvenli bir alt sınır oluşturur.

1.2 EC2 Kenetlenme Boyu — TS EN 1992-1-1:2014 Madde 8.4

Eurocode 2 yaklaşımında tasarım aderans gerilmesi:

$$f_{bd} = 2{,}25 \cdot \eta_1 \cdot \eta_2 \cdot f_{ctd} \quad \text{(EC2 Denklem 8.2)}$$

• $\eta_1 = 1{,}0$ (Konum I — iyi aderans); $\eta_1 = 0{,}7$ (Konum II — kötü aderans)
• $\eta_2 = 1{,}0$ ($\phi \leq 32\,\text{mm}$); $\eta_2 = (132 - \phi)/100$ ($\phi > 32\,\text{mm}$)

Temel gerekli kenetlenme boyu:

$$l_{b,rqd} = \frac{\phi}{4} \cdot \frac{\sigma_{sd}}{f_{bd}} \quad \text{(EC2 Denklem 8.3)}$$

Tasarım kenetlenme boyu ($\alpha$ katsayılarıyla):

$$l_{bd} = \alpha_1 \cdot \alpha_2 \cdot \alpha_3 \cdot \alpha_4 \cdot \alpha_5 \cdot l_{b,rqd} \geq l_{b,min}$$

Tablo 1: EC2 Kenetlenme Boyu — TS EN 1992-1-1:2014 Madde 8.4

1.3 Kancalı Kenetlenme — TS 500 Madde 9.1.2.2

Çubuğun ucu TS 500 Şekil 9.1'deki standart kancalardan biri biçiminde bükülürse kenetlenme boyu azaltılabilir:

$$l_{bk} = 0{,}75 \cdot l_b \quad \text{(kancalı kenetlenme boyu — TS 500 Md. 9.1.2.2)}$$

Bu indirim yalnızca çekme çubukları için geçerlidir; basınç çubuklarında kanca azaltması uygulanamaz (TS 500 Md. 9.2.6.1).

1.4 Aderans Konumları (Konum I ve Konum II)

TS 500 Madde 9.2.2, çubukların döküm sırasındaki konumuna göre aderans sınıfını belirler:

Tablo 2: Aderans Konumları (Konum I ve Konum II)

Saha Notu: Türkiye uygulamasında kirişlerin üst mesnet donatıları (negatif moment bölgesi) tipik olarak Konum II'ye girer. Bu nedenle bu donatılar için hesaplanan $l_b$ değeri 1,4 ile çarpılarak artırılmalıdır. Eğer bu artırım yapılmazsa kenetlenme yetersiz kalır ve sismik etki altında ani çubuk sıyrılması hasar mekanizması oluşabilir.

2. Bindirme Boyu (Lap Splice Length)

Bindirme eki, iki ayrı donatı çubuğunun belirlenen uzunluk boyunca üst üste getirilmesiyle kuvvet aktarımının sağlandığı bağlantı türüdür. Bindirme uzunluğu, kenetlenme boyunun bir katsayıyla çarpımına eşittir.

2.1 TS 500 Bindirme Boyu — Denklem 9.2

$$l_0 = \alpha_1 \cdot l_b \quad \text{(TS 500 Denklem 9.2)}$$

Minimum bindirme boyu:

$$l_{0,min} = \max\left(0{,}3 \cdot \alpha_1 \cdot l_b;\; 15\phi;\; 200\,\text{mm}\right)$$

Tablo 3: TS 500 Bindirme Boyu — Denklem 9.2

Dikkat: Aynı kesitte %50'den fazla çubuk eklenirse bindirme boyu kenetlenme boyunun 2 katına çıkar. Bu durum özellikle kolon bindirme eklerinde karşılaşılır; TS 500 ve TBDY 2018 bu nedenle en fazla çubuğun %50'sinin aynı kesitte eklenmesini önermektedir.

2.2 EC2 Bindirme Boyu — Denklem 8.10

EC2 Madde 8.7.3 (TS EN 1992-1-1:2014 Md. 8.7.3):

$$l_0 = \alpha_1 \cdot \alpha_2 \cdot \alpha_3 \cdot \alpha_5 \cdot \alpha_6 \cdot l_{b,rqd} \geq l_{0,min}$$

• $\alpha_6$: Eklerin yoğunluk katsayısı — aynı kesitte eklenen donatı oranına göre değişir:
  • %25'ten az ekleme: $\alpha_6 = 1{,}0$
  • %25–50 arası: $\alpha_6 = 1{,}4$
  • %50–100 arası: $\alpha_6 = 1{,}5$

2.3 Pratik Değerler — S420 ile C25–C40 Arası Betonlar

Tablo 4: Pratik Değerler — S420 ile C25–C40 Arası Betonlar

Not: Değerler TBDY 2018 formülü $l_b = 0{,}12 \cdot \phi \cdot f_{yd}/f_{ctd}$ ile hesaplanmış yaklaşık değerlerdir; proje bazında hesap yapılmalıdır.

2.4 Özel Kurallar

TS 500 Madde 9.2.6.1:

• Çapı 30 mm'den büyük donatı çubuklarına bindirmeli ek yapılamaz; bu çubuklar yeterliliği deneylerce kanıtlanmış özel manşonlar veya kaynaklı eklerle birleştirilmelidir.

TBDY 2018 Madde 7.3.2.2 ve 7.3.3.1:

• Kolon boyuna donatılarının bindirmeli ekleri, kolonun serbest yüksekliğinin orta 1/3'lük bölgesinde yapılacaktır.
• Bindirmeli ek yapılan kesitlerde toplam boyuna donatı oranı %6'yı geçmeyecektir.
• Bindirme boyu boyunca etriye aralığı ≤ min($b_{min}/3$, 150 mm).

Demet donatı (TS 500 Md. 9.2.5):

• Demet donatı bindirme boyu = bireysel çubuk bindirme boyu × 1,20.

Saha Notu: Türkiye'de en yaygın uygulama hatası, TBDY 2018 öncesi alışkanlıkla kolon bindirme eklerinin kat tabanına (sıfır noktasına) yakın yapılmasıdır. TBDY 2018 Madde 7.3.3.1, bu bölgenin plastik mafsal bölgesi olduğunu ve ek yerinin orada bulunmaması gerektiğini açıkça belirtir. Ek, kolonun orta 1/3'üne taşınmalıdır.

3. Filiz Boyu (Starter Bar / Continuity Bar Length)

Filiz (starter bar), alt elemandan (temel veya kolon) üst elemana (kolon veya üst kat kolonu) aktarılan donatı çubuklarının dışarı bırakılan bölümüdür. Filiz boyu, üst elemanın donatısı ile bindirme eki oluşturacak şekilde hesaplanır.

3.1 Filiz Boyu Hesabı

Zemin kat başlangıcı (temel üstü):

$$l_{filiz} \geq l_b \quad \text{(hiçbir yük kombinasyonunda çekme oluşmuyorsa)}$$

Üst katlar (kat-kat geçiş):

$$l_{filiz} = l_0 \quad \text{(bindirme boyu kadar)}$$

3.2 TBDY 2018 Madde 7.3.3.1 — Filiz Eki Koşulları

TBDY 2018, sismik etki altında çekme oluşabilecek bölgelerde daha sıkı koşullar öngörmektedir:

Tablo 5: TBDY 2018 Madde 7.3.3.1 — Filiz Eki Koşulları

3.3 Kolon Kesit Değişiminde Filiz — TBDY 2018 Madde 7.3.3.2

Katlar arasında kolon kesiti değiştiğinde:

• Alttaki kolonun boyuna donatısının kolon-kiriş birleşim bölgesi içinde düşeye göre eğimi 1/6'dan büyük olmayacaktır.
• Bu koşulun sağlanamadığı durumlarda kenetlenme boyu ≥ 1,5 · lb ve ≥ 40φ olacaktır.

Saha Notu: Türkiye'deki çok katlı yapılarda filiz boyunun yetersiz bırakıldığı sıkça gözlemlenmektedir. Özellikle proje müellifi olmayan taşeron ekiplerin kendi tecrübelerine dayanarak bıraktıkları 40–50 cm filiz boyları, TBDY 2018 koşullarını çoğunlukla karşılamaz. Şantiye kontrol mühendisi, filiz boylarını formül ile hesaplayıp arazide ölçüm yaparak teyit etmelidir.

4. Kanca Tipleri (Hook Types)

Kancalar, çubuğun ucunun belirli açılarla bükülmesiyle oluşturulan mekanik kenetlenme elemanlarıdır. Kanca kullanımı, kenetlenme boyunu kısaltır; ancak standartlar her kanca açısı için farklı geometrik koşullar öngörür.

4.1 Standart Kancalar — TS 500 Madde 9.1.2.2 / EC2 Şekil 8.1

Tablo 6: Standart Kancalar — TS 500 Madde 9.1.2.2 / EC2 Şekil 8.1

Dikkat: TS 500 Madde 9.1.2.2'de kanca için öngörülen minimum merdane çapı, EC2 Madde 8.3'teki değerlerden farklıdır. TS 500'de $d_m \geq 6\phi$ (φ ≤ 16 mm) iken EC2'de $d_m \geq 4\phi$ olup Türk standardı daha büyük bükme çapı gerektirmektedir.

4.2 Özel Deprem Etriyeleri — TBDY 2018 Madde 7.2.8

TBDY 2018 sarılma bölgelerinde (süneklik düzeyi yüksek sistemlerde) kapalı etriye (closed hoop) zorunluluğu getirir:

• Etriye 135° kanca ile kapatılacaktır; 90° kanca kullanılamaz.
• Serbest uç uzunluğu ≥ 10φ (etriye çapı cinsinden).
• Bu koşul boyuna donatıyı çevreleyen tüm etriyelere ve çirozlara uygulanır.

Saha Notu: Türkiye'deki mevcut yapı stoğunun önemli bir bölümü 90° kancalı etriyeyle inşa edilmiştir. 1999 Marmara ve Düzce depremlerinde çok sayıda bina hasarının temel nedeni bu tür etriye yetersizliğidir. TBDY 2018 ile zorunlu hale gelen 135° kancalı kapalı etriyelerin şantiyede doğru uygulandığının kalite kontrol mühendisi tarafından denetlenmesi kritik önem taşır.

4.3 Boyuna Donatı Kancaları — Kiriş ve Kolon Uygulamaları

Kiriş mesnet kancaları (TBDY 2018 Madde 7.4.3.1b):

• Kolona birleşen kirişlerin kolonun diğer yüzünde devam etmediği durumlarda kiriş boyuna donatısı, kolonun etriyelerle sarılmış çekirdeğinin karşı taraftaki yüzeyine kadar uzatılıp etriyelerin iç tarafından 90° bükülecektir.
• Toplam uzunluk (yatay + dikey kısım) ≥ $l_b$.
• Yatay kısım ≥ $0{,}4 \cdot l_b$; dikey kısım ≥ $12\phi$.

İki taraftan kiriş birleşimi (TBDY 2018 Madde 7.4.3.1c):

• Her iki taraftan kirişlerin kolonlara birleşmesi durumunda kiriş alt donatıları, açıklığa komşu kolon yüzünden itibaren ≥ 50φ veya ≥ lb uzatılacaktır.

5. Etriye Aralığı ve Sarılma Bölgesi Detayları

Sarılma bölgesi (confinement zone), deprem etkisi altında plastik mafsal oluşmasına karşın yapı elemanının yeterli süneklik gösterebilmesi için yoğunlaştırılmış etriye düzenlenmesi gereken bölgedir.

5.1 Kiriş Sarılma Bölgesi — TBDY 2018 Madde 7.4.5

Sarılma uzunluğu: Kiriş yüksekliğinin 2 katı veya net açıklığın 1/4'ü (büyük olan).

Sarılma bölgesinde etriye aralığı:

$$s_{sb} \leq \min\left(\frac{d}{4};\; 8\phi_{l,min};\; 150\,\text{mm}\right) \quad \text{(TBDY 2018 Md. 7.4.5)}$$

Tablo 7: Kiriş Sarılma Bölgesi — TBDY 2018 Madde 7.4.5

Not: Üçüncü kriter 150 mm, tabloda gösterilen durumlarda belirleyici değildir.

5.2 Kolon Sarılma Bölgesi — TBDY 2018 Madde 7.3.4

Sarılma uzunluğu: Kolon serbest yüksekliğinin 1/6'sı, büyük enkesit boyutunun 1,5 katı, 500 mm (büyük olan).

$$s_{sb} \leq \min\left(\frac{b_{min}}{2};\; 100\,\text{mm}\right) \quad \text{(TBDY 2018 Md. 7.3.4.1)}$$

Tablo 8: Kolon Sarılma Bölgesi — TBDY 2018 Madde 7.3.4

Not: 100 mm üst sınırı genellikle belirleyicidir; bmin/2 > 100 mm olduğu tüm pratik durumlarda Smax = 100 mm alınır.

5.3 Parametreler ve Standart Karşılaştırması

Tablo 9: Parametreler ve Standart Karşılaştırması

6. Mekanik Ekler (Manşon, Kaynaklı ve Kimyasal Ankrajlı Ekler)

TBDY 2018 Madde 7.2.7, mekanik ve kaynaklı eklere ilişkin kapsamlı kurallar içermektedir. Bu tür ekler, özellikle büyük çaplı donatılarda ve bindirmeli ek yapılamayan kesitlerde uygulanır.

6.1 Manşon (Mechanical Coupler) Ekleri

• Yük aktarım kapasitesi, donatı kopma yükünün en az %125'i kadar olmalıdır.
• Kayma (slip) miktarı 0,1 mm'yi geçmemelidir.
• Uygun tip manşon seçimi için TS EN ISO 15835 standardına başvurulmalıdır.
• Türkiye'de manşonlu ek uygulamalarında sıklıkla tercih edilen dişli manşon (threaded coupler) ve presleme manşonu (swaged coupler) tipleri mevcuttur.

6.2 Kaynaklı Ekler

Kaynaklı ekler yalnızca kaynaklabilir çelik sınıflarında (S420a) uygulanabilir. Kaynaklı ek boyunca birer donatı atlanarak yapılacak ve komşu iki ek merkezleri arasındaki mesafe ≥ 600 mm olacaktır (TBDY 2018 Md. 7.4.3.2b).

Saha Notu: Türkiye şantiyelerinde saha kaynağı yaygın biçimde uygulanmakla birlikte, nitelikli kaynakçı belgesi ve kaynak prosedürü belgesi çoğunlukla bulundurulmamaktadır. Yapı denetimi firmaları bu konuyu özellikle sorgulamalıdır (4708 sayılı Yapı Denetimi Kanunu).

7. Beton Örtüsü (Concrete Cover) ve Çevre Koşulları

Beton örtüsü, donatının yüzeyinden beton dış yüzeyine kadar olan minimum mesafedir. Yeterli beton örtüsü; yangın direnci, karbonatlaşmaya karşı koruma ve donatı korozyonunu önleme açısından kritik öneme sahiptir.

Tablo 10: Beton Örtüsü (Concrete Cover) ve Çevre Koşulları

Türkiye İklim Bölgelerine Özel Notlar:

• Kıyı şeridi (Marmara, Ege, Akdeniz): Klorür iyonu riski yüksek; denize yakın (3 km içinde) yapılarda en az 50 mm beton örtüsü önerilir (TS EN 1992-1-1 XS2 sınıfı).
• İç Anadolu / Doğu Anadolu: Don-çözülme döngüleri nedeniyle XF sınıfı etki sınıfı devreye girer; min. C30/37 beton ve 45 mm örtü tavsiye edilir.
• Deprem bölgesi (tüm Türkiye): TBDY 2018 uyarınca taşıyıcı elemanlarda min. C25/30 beton zorunludur.

8. Akış Diyagramı — Bindirme Eki Kararı

9. Teknik Kesit Çizimi

10. Örnek Problemler

Problem 1 — Kolay

Veriler:

• Donatı: S420 ($f_{yd} = 365\text{ MPa}$)
• Beton: C25 ($f_{ck} = 25\text{ MPa}$; $f_{bwd} = 0{,}35 \cdot \sqrt{25} = 1{,}75\text{ MPa}$)
• Çap: $\phi = 16\text{ mm}$
• Konum: Konum I (iyi aderans)

İstenen: Düz kenetlenme boyunu hesapla.

Çözüm:

Adım 1: Aderans dayanımını hesapla (TS 500 Md. 9.1.2.1):

$$f_{bwd} = 0{,}35 \cdot \sqrt{25} = 0{,}35 \times 5{,}0 = 1{,}75\text{ MPa}$$

Adım 2: Kenetlenme boyunu hesapla (TS 500 Denklem 9.1):

$$l_b = \frac{\phi \cdot f_{yd}}{4 \cdot f_{bwd}} = \frac{16 \times 365}{4 \times 1{,}75} = \frac{5840}{7{,}0} = 834\text{ mm}$$

Adım 3: Minimum kenetlenme boyu kontrolü (TS 500 Md. 9.1.2.1):

$$l_{b,min} = \max(0{,}3 \times 834;\; 20 \times 16;\; 200) = \max(250;\; 320;\; 200) = 320\text{ mm}$$

$l_b = 834\text{ mm} > l_{b,min} = 320\text{ mm}$

Sonuç: Düz kenetlenme boyu $l_b = 834\text{ mm}$ (yaklaşık 85 cm).

Kontrol: Pratikte 840 mm veya 850 mm alınabilir (5 mm yuvarlama).

Problem 2 — Orta

Veriler:

• Donatı: S420 ($f_{yd} = 365\text{ MPa}$; $f_{ck} = 30\text{ MPa}$)
• Beton: C30 ($f_{bwd} = 0{,}35 \cdot \sqrt{30} = 1{,}917\text{ MPa}$)
• Kolon boyuna donatısı: Ø20, Konum I (düşey çubuk)
• Aynı kesitte ekleme: kesitteki toplam 12 çubuktan 6'sı aynı kesitte ekleniyor → %50 ekleme

İstenen: (a) Bindirme boyu $l_0$, (b) bindirme bölgesi etriye aralığı, (c) toplam donatı oranı kontrolü (500×500 mm kolon, 8Ø20 ana donatı + 6Ø20 ek)

Çözüm:

Adım 1: Kenetlenme boyu hesabı (TS 500 Md. 9.1.2.1):

$$l_b = \frac{20 \times 365}{4 \times 1{,}917} = \frac{7300}{7{,}668} \approx 952\text{ mm}$$

Adım 2: Aynı kesitte %50 ekleme → α₁ = 1,4 (TS 500 Md. 9.2.2):

$$l_0 = 1{,}4 \times 952 = 1333\text{ mm} \approx 1340\text{ mm}$$

Adım 3: Minimum bindirme boyu kontrolü:

$$l_{0,min} = \max(0{,}3 \times 1{,}4 \times 952;\; 15 \times 20;\; 200) = \max(399;\; 300;\; 200) = 399\text{ mm}$$

$l_0 = 1340\text{ mm} \gg l_{0,min} = 399\text{ mm}$

Adım 4: Etriye aralığı (TBDY 2018 Md. 7.3.3.1):

$b_{min} = 500\text{ mm}$ → $S \leq \min(500/3;\; 150) = \min(167;\; 150) = \mathbf{150\text{ mm}}$

Adım 5: Toplam donatı oranı kontrolü (TBDY 2018 Md. 7.3.2.2):

$A_c = 500 \times 500 = 250\,000\text{ mm}^2$

Toplam donatı bindirme bölgesinde = 8 + 6 = 14 adet Ø20 → $A_s = 14 \times 314 = 4396\text{ mm}^2$

$$\rho = \frac{4396}{250\,000} = 0{,}0176 = 1{,}76\% < 6\%$$

Sonuç:

• Bindirme boyu: $l_0 \approx 1340\text{ mm}$ (≈ 134 cm)
• Bindirme bölgesi etriye aralığı: $S \leq 150\text{ mm}$
• Toplam donatı oranı: %1,76 (≤ %6)

Problem 3 — Zor

Veriler:

• 5 katlı betonarme bina, Deprem Tasarım Sınıfı DTS 1 (1. deprem bölgesi, zemin Z3)
• Zemin kat kolonu: $b \times h = 500 \times 600\text{ mm}$, C30, S420, Ø18 donatı (8 adet boyuna)
• Üst kat kolonu: $b \times h = 400 \times 500\text{ mm}$, aynı donatı
• Kesit değişimi: 50 mm her iki yönde
• Serbest kat yüksekliği: 3,0 m = 3000 mm
• Tüm kombinasyonlarda çekme oluşuyor (kritik kolon)

İstenen:

(a) Kenetlenme boyu $l_b$ (zemin kat, Ø18) (b) Filiz boyu $l_{filiz}$ (üst kat kolonu için) (c) Kolon kesit değişimi eğim kontrolü (d) Bindirme eki konum kontrolü (orta 1/3 kural) (e) Sarılma bölgesi etriye aralığı (zemin kat)

Çözüm:

Adım 1: Kenetlenme boyu (C30, Ø18, S420, Konum I):

$$f_{bwd} = 0{,}35 \times \sqrt{30} = 0{,}35 \times 5{,}477 = 1{,}917\text{ MPa}$$ $$l_b = \frac{18 \times 365}{4 \times 1{,}917} = \frac{6570}{7{,}668} = 857\text{ mm}$$

Adım 2: Filiz boyu — tüm kombinasyonlarda çekme var, >%50 ekleme senaryosu. TBDY 2018 Md. 7.3.3.1 → $l_{filiz} \geq 1{,}50 \cdot l_b$:

$$l_{filiz} = 1{,}50 \times 857 = 1286\text{ mm} \approx 1300\text{ mm}$$

Minimum kontrol: $l_{filiz} \geq 300\text{ mm}$ → $l_{filiz} = 1300\text{ mm}$ kullan.

Adım 3: Kolon kesit değişimi eğim kontrolü (TBDY 2018 Md. 7.3.3.2):

$\text{Eğim} = 50 / 3000 = 1/60 < 1/6$ → Düz geçiş kabul edilebilir, 90° kanca gerekmez.

Adım 4: Bindirme eki konum kontrolü:

Orta 1/3 → $3000/3 = 1000\text{ mm}$. Alt sınır: 1000 mm; Üst sınır: 2000 mm.

Ek boyu (çekme): $\geq 1{,}5 \times l_b = 1286\text{ mm}$. Ek başlangıcını 714 mm'ye çek → $714 + 1286 = 2000\text{ mm}$ (tam orta 1/3 içinde).

Adım 5: Sarılma bölgesi etriye aralığı (zemin kat, $b \times h = 500 \times 600$):

$$s_{sb} \leq \min\left(\frac{b_{min}}{2};\; 100\text{ mm}\right) = \min(250;\; 100) = \mathbf{100\text{ mm}}$$

Sarılma uzunluğu = $\max(3000/6;\; 1{,}5 \times 500;\; 500) = \max(500;\; 750;\; 500) = \mathbf{750\text{ mm}}$ (kat tabanından ve üstünden).

Sonuç özeti:

Tablo 11: Problem 3 — Zor

Kontrol: Tüm değerler TBDY 2018 ve TS 500:2000 sınır değerleri içinde. Bindirme bölgesinde toplam donatı oranı ayrıca %6 sınırı için kontrol edilmelidir.

11. Türkiye Saha Koşulları ve Yerel Mevzuat

11.1 Deprem Bölgesi Etkisi

Türkiye, Kuzey Anadolu Fay Hattı (KAF), Doğu Anadolu Fay Hattı (DAF) ve Batı Anadolu genişleme bölgesi üzerinde yer aldığından yüksek sismik aktivite sergiler. TBDY 2018'in donatı detaylandırmaya getirdiği ek koşullar bu gerçekliği yansıtır:

Tablo 12: Deprem Bölgesi Etkisi

11.2 Yasal Zorunluluklar

• 3194 sayılı İmar Kanunu: Her yapı ruhsat alınmadan inşa edilemez; proje müellifi mühendis imzası zorunludur.
• 4708 sayılı Yapı Denetimi Kanunu: Saha uygulamaları yapı denetim firması kontrolüne tabidir; donatı detaylandırması da denetim kapsamındadır.
• 6331 sayılı İş Güvenliği ve Sağlığı Kanunu: Şantiyede demir bükme ve kesme işlemleri koruyucu ekipman (PPE) gerektirmektedir.

11.3 Birim Fiyat Referansı

Donatı işleri için Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı 2025 yılı birim fiyat pozları:

• Poz 15.160.1003: 8–12 mm nervürlü beton çelik çubuğunun kesilmesi, bükülmesi ve yerine konulması → 33.511,95 TL/ton (01.01.2024 tarihi)
• Büyük çaplı (Ø16–Ø32) donatı işleri için ilgili poz grubuna başvurulmalıdır.

12. Sık Yapılan Hatalar

1. Hata: Kenetlenme boyu her koşulda aynı alınır. Konum II (kötü aderans) durumunda %40 artış uygulanmalıdır (TS 500 Md. 9.2.2). Bu hata özellikle kirişlerin üst mesnet donatılarında görülür.

2. Hata: Etriye 90° kanca ile kapatılır. TBDY 2018 Madde 7.2.8 sarılma bölgelerinde 135° kanca zorunludur; 90° ile kapalı etriye deprem performansını ciddi biçimde düşürür. Bu hata Türkiye'deki mevcut yapı stoğunda çok yaygındır.

3. Hata: Kolon bindirme eki plastik mafsal bölgesinde (kat tabanına yakın) yapılır. TBDY 2018 Madde 7.3.3.1 kolonun orta 1/3'ünü şart koşar. Plastik mafsal bölgesine yakın ek, deprem performansını kritik biçimde düşürür.

4. Hata: Ø32 çubukta bindirme eki yapılır. TS 500 Madde 9.2.6.1 uyarınca Ø30'dan büyük çaplı çubuklarda bindirmeli ek yapılamaz; özel manşon veya kaynaklı ek zorunludur.

5. Hata: Bindirme bölgesinde toplam donatı oranı kontrolü atlanır. TBDY 2018 Madde 7.3.2.2 bindirme bölgesinde toplam donatı oranının %6'yı geçemeyeceğini belirtir.

6. Hata: Filiz boyu yetersiz bırakılır. Özellikle temel-kolon filizlerinde yalnızca $l_b$ değil; sismik bölgelerde 1,25–1,50 katsayısıyla artırılmış değer esas alınmalıdır (TBDY 2018 Md. 7.3.3.1).

7. Hata: Büyük çap donatı için kanca indiriminin uygulanması. Kanca indirimi ($l_{bk} = 0{,}75 \cdot l_b$) yalnızca çekme donatıları için geçerlidir; basınç donatısında kanca azaltması uygulanamaz (TS 500 Md. 9.2.6.1).

8. Hata: Demet donatı bindirme boyu standart olarak alınır. TS 500 Madde 9.2.5 uyarınca demet donatı bindirme boyu bireysel çubuk boyunun %20 artırılmış değeri olmak zorundadır.

14. Kaynaklar

1. TS 500:2000 — Betonarme Yapıların Tasarım ve Yapım Kuralları, Madde 9.1.2.1, 9.1.2.2, 9.2.2, 9.2.5, 9.2.6. Türk Standartları Enstitüsü, Ankara.
2. TBDY 2018 — Türkiye Bina Deprem Yönetmeliği, Madde 7.2.6, 7.2.7, 7.2.8, 7.3.2.2, 7.3.3.1, 7.3.3.2, 7.3.4, 7.4.3.1, 7.4.3.2, 7.4.5. Resmi Gazete, 18 Mart 2018.
3. TS EN 1992-1-1:2014 — Beton Yapıların Tasarımı, Bölüm 1-1: Genel Kurallar ve Binalara İlişkin Kurallar, Madde 8.2–8.8. TSE, Ankara.
4. EN 1992-1-1:2004 — Eurocode 2: Design of Concrete Structures, Madde 8.4–8.7. CEN, Brussels.
5. Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı — 2025 Yılı Birim Fiyat Listesi, Poz 15.160.1003 (Nervürlü Çelik Çubuk İmalatı).
6. Gökdemir, H. & Tankut, T. (2003) — "Kiriş-Kolon Birleşim Bölgesinin Depreme Karşı Çelik Donatılarla Güçlendirilmesi." Türkiye İnşaat Mühendisliği Dergisi.
7. Alkan, M. & diğ. (2018) — "Kenetlenme Boyu ve Donatı Çapının Beton-Çelik Aderansına Etkisi." Fırat Üniversitesi Mühendislik Bilimleri Dergisi, 30(3).
8. ideCAD Bilgi Bankası — "Donatının Kenetlenmesi TS 500" ve "Kolon Boyuna Donatı Tasarımı." help.idecad.com.tr

Kaynakça

1. İlgili Türk Standartları (TS) ve Avrupa Normları (EN)
2. TBDY 2018 — Türkiye Bina Deprem Yönetmeliği
3. İlgili ders kitapları ve teknik kaynaklar

Not: Bu makale eğitim amaçlıdır. Projelerde güncel yönetmelik ve standartlara başvurunuz.

Kaynaklar

1. TS 500:2000 — TSE — Türk Standardları Enstitüsü. https://www.tse.org.tr
2. TBDY 2018 — AFAD / T.C. Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı. https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2018/03/20180318M1-2.htm
3. TS EN 1992-1-1:2014 — CEN — Avrupa Standardizasyon Komitesi (Eurocode). https://eurocodes.jrc.ec.europa.eu
4. EN 1992-1-1:2004 — CEN — Avrupa Standardizasyon Komitesi (Eurocode). https://eurocodes.jrc.ec.europa.eu

İlgili Hesaplama Araçları

Bu konuyla ilgili ücretsiz mühendislik hesaplama araçlarımızla ön tasarım ve kontrol yapabilirsiniz:

• İnşaat Demiri Hesaplama
• Döşeme Donatısı Hesaplama

Önemli Mühendislik Uyarısı: Bu içerik yalnızca bilgilendirme amaçlıdır; nihai tasarım, hesap ve uygulama kararları, güncel yönetmelikler ile proje koşulları çerçevesinde yetkili bir inşaat mühendisinin denetiminde alınmalıdır. Sayısal örnekler ve formüller genel mühendislik pratiğini yansıtır; her projenin kendine özgü zemin, yük ve çevre koşulları proje müellifince ayrıca değerlendirilmelidir.