Beton Örtü Kalınlığı (Pas Payı): Ortam Sınıfına Göre Seçim

Özet

Beton örtüsü (pas payı), beton yüzeyi ile en dış donatının dış yüzü arasındaki mesafedir. Örtü; donatının aderansı, dış etkilerden korunması ve yangın tasarımıyla birlikte değerlendirilir. Kirişte dış donatı etriye ise ölçüm etriyenin dış yüzünden yapılır.

Bu yazıda TS 500:2000 Madde 9.5.1 ve Çizelge 9.3, erişilen tarihî nüshayla karşılaştırılmıştır. Güncel lisanslı TS 500 ve Eurocode 2 sürümleri ile ulusal ekler doğrulanmadı. Aşağıdaki tablo bir proje için nihai örtü seçimi veya bağımsız mühendislik onayı değildir.

1. Net örtü, nominal örtü ve ölçüm noktası

Net beton örtüsü: TS 500:2000 Madde 9.5.1’de en dış donatının dış yüzünden ölçülen mesafedir. Boyuna çubuğun merkezine olan mesafe ile aynı değildir.

Nominal örtü: Kullanılan tasarım standardında minimum örtü ve imalat sapma payı birlikte ele alınabilir. EC2 gösterimi $c_{nom}=c_{min}+\Delta c_{dev}$ biçimindedir; bu yazıda $\Delta c_{dev}$ için evrensel 10 mm veya 5 mm kuralı verilmez. Uygulanacak sürüm, ulusal ek ve imalat koşulları proje hesabında gösterilmelidir.

Çizimde belirtilen örtünün hangi yüzeyden ölçüldüğü ve hangi toleransı içerdiği açık olmalıdır. Faydalı yükseklik hesabında seçilen donatı konumu kullanılır; nominal değerden tolerans çıkarılarak otomatik olarak daha büyük faydalı yükseklik alınmaz.

2. TS 500:2000 Çizelge 9.3 — net örtü

TS 500:2000 Madde 9.5.1 ve Çizelge 9.3’teki koşullar şunlardır:

Aynı madde, yangın, paslanma ve diğer zararlı dış etkenler söz konusu olduğunda örtünün gerektiği kadar artırılmasını ister. Çizelge, deniz ortamı için ayrı bir 50–60 mm satırı içermez. Ayrıca “toprakla temaslı her eleman 40–50 mm” biçiminde bir aralık vermez.

Tablodaki alt sınırlar tek başına maruziyet veya yangın hesabını tamamlamaz. Bir elemana birden fazla koşul etki ediyorsa proje müellifi geçerli hükümleri birlikte değerlendirir.

3. Çevre etkileri ve yangın için gereken bilgiler

Örtü seçiminde betonun bulunduğu çevre, klorür/karbonasyon/kimyasal etki, ıslanma-kuruma koşulları, tasarım hizmet ömrü, donatı yerleşimi ve uygulama şartları kaydedilmelidir. Sadece kıyı şehri adı veya denize uzaklık bütün yapıya tek bir maruziyet sınıfı atamak için yeterli değildir.

TS EN 1992-1-1’in maruziyet, yapısal sınıf ve tolerans tabloları ile TS EN 1992-1-2’nin yangın tabloları bu turda güncel lisanslı nüshalarıyla karşılaştırılmadı. Bu nedenle bunlardan türetildiği ileri sürülen örtü aralıkları ve R30–R180 değer tablosu burada kullanılmaz.

Yangında eksen uzaklığı: Boyuna çubuk merkezi ile beton yüzeyi arasındaki mesafe, dış etriye yüzünden ölçülen örtüden farklıdır. Tek sıra ve düzgün yerleşimli örnek kesitte $a=c+{\varphi }_{etr}+{\varphi }_{boy}/2$ geometrik ilişkisi kurulabilir. Bu ilişki, gerekli yangın dayanım süresini belirlemez; eleman türü ve yangın hesabı ayrıca gerekir.

4. Faydalı yükseklik hesabı

Tek sırada ve aynı çapta çekme donatısı bulunan dikdörtgen bir kiriş için, donatı ağırlık merkezinin konumu açıkça tanımlandığında:

Burada $h$ kesit yüksekliği, $c$ hesapta seçilen dış etriye yüzüne mesafe, ${\varphi }_{etr}$ etriye çapı ve ${\varphi }_{boy}$ boyuna donatı çapıdır. Birden fazla sıra veya çap varsa donatı alanlarının ağırlık merkezi kullanılır.

Geometri örneği: $h=500$ mm, çizimde dış etriye yüzüne mesafe $c=30$ mm, etriye çapı 8 mm ve boyuna çap 16 mm varsayılsın:

Bu 30 mm değeri örneğin girdisidir; yalnızca iç ortam etiketi üzerinden seçilmiş nihai tasarım sonucu değildir. Aynı kesitte örtü 10 mm artarsa, diğer girdiler sabitken $d$ 10 mm azalır. Buradan bütün kirişlere uygulanabilecek bir kapasite kaybı yüzdesi çıkarılamaz.

5. Uygulama ve kontrol kaydı

• Projede eleman, yüzey, ölçüm noktası, seçilen örtü, tolerans ve esas alınan belge/sürüm belirtilir.
• Distansırın yüksekliği, taşıma kapasitesi ve yerleşimi donatı düzeni ile uygulama planına göre belirlenir.
• Yerleşim kontrolünde etriye ve boyuna donatının konumu ayrı değerlendirilir. Ölçüm cihazı kullanıldıysa yöntem, kalibrasyon, ölçüm noktaları ve sonuçlar kaydedilir.
• Beton sınıfı tek başına dayanıklılık garantisi değildir. TBDY 2018 Madde 7.2.5.1, yönetmelik kapsamındaki betonarme binalarda C25’ten düşük sınıfı yasaklar; Madde 7.2.5.3(a) deprem etkisini karşılayacak betonarme elemanlarda C25–C80 aralığını belirtir.

6. Karşılaştırma örnekleri

Doğrudan zeminle ilişkili eleman: Erişilen TS 500:2000 Çizelge 9.3 nüshasında asgari net örtü 50 mm’dir. Bundan otomatik “nominal 60 mm” sonucu çıkarılmaz; tolerans ve diğer tasarım koşulları ayrıca kaydedilir.

Deniz etkisi olabilecek yapı: Önce gerçek maruziyet ve uygulanacak belge/sürüm belirlenir. TS 500’ün aynı çizelgesinde denize özgü tek bir değer olmadığı için 50 veya 60 mm’yi doğrudan bu çizelgenin hükmü olarak sunmak doğru değildir.

Yangın şartı bulunan kiriş: Örnek olarak dış etriye yüzüne 30 mm, etriye çapı 10 mm ve boyuna çapı 20 mm alınırsa çubuk eksen uzaklığı $a=30+10+20/2=50$ mm olur. Bu aritmetik sonuç, kirişin R120 veya başka bir yangın dayanımını sağladığını göstermez.

7. Sık yapılan hatalar

1. Örtüyü en dış donatının dış yüzü yerine boyuna donatının merkezinden ölçmek.
2. Çizelge 9.3’e kaynakta olmayan deniz/agresif ortam veya doğrudan zemin değerleri eklemek.
3. TS 500 net örtüsü ile EC2 minimum/nominal örtü kavramlarını koşulları açıklamadan birleştirmek.
4. Faydalı yükseklikte çizimde seçilen donatı konumu yerine tolerans düşülmüş daha elverişli bir mesafe kullanmak.
5. Yangın eksen uzaklığını örtüye eşitlemek veya yalnız R120 etiketinden tek bir değer seçmek.
6. Şehir adı, beton sınıfı veya görselden ürün/uygulama uygunluğu çıkarmak.

Kaynaklar ve kontrol kapsamı

• TS 500:2000: Madde 9.5.1, Çizelge 9.3; PDF s.54.
• TBDY 2018, Bakanlık PDF’i: Madde 7.2.5.1–7.2.5.3(a); PDF 133 / basılı sayfa 112.
• Doğrulama bekleyen belgeler: Projede uygulanacak TS EN 1992-1-1 ve ulusal eki (örtü/tolerans hükümleri), TS EN 1992-1-2 (yangın tasarım hükümleri) ve güncel lisanslı TS 500 nüshası. Bu belgelerin sayısal tabloları doğrulanmış gibi aktarılmamıştır.

Kaynak kontrol tarihi: 22 Eylül 2026. Kontrol, belirtilen nüshalardaki seçili hükümler ve açık geometrik örneklerle sınırlıdır; bağımsız teknik inceleyen kişi/kurul onayı verilmemiştir.

İlgili Hesaplama Araçları

Bu konuyla ilgili ücretsiz mühendislik hesaplama araçlarımızla ön tasarım ve kontrol yapabilirsiniz:

• Beton Metrajı Hesaplama
• Pas Payı Hesaplama

Önemli Mühendislik Uyarısı: Bu içerik yalnızca bilgilendirme amaçlıdır; nihai tasarım, hesap ve uygulama kararları, güncel yönetmelikler ile proje koşulları çerçevesinde yetkili bir inşaat mühendisinin denetiminde alınmalıdır. Sayısal örnekler ve formüller genel mühendislik pratiğini yansıtır; her projenin kendine özgü zemin, yük ve çevre koşulları proje müellifince ayrıca değerlendirilmelidir.