Beton Döküm ve Kür Hataları

Konu Türü: Sık Hata Sayfası | Seviye: Temel–Orta | Güncelleme: Mart 2026 Yönetmelik: TS EN 206:2014+A2:2021, TS 802:2016, TS 9967, TS EN 13670:2010, TS 1248, TBDY 2018

1. Parametre Tablosu
2. Hata 1 — Soğuk Derz (Cold Joint)
3. Hata 2 — Yetersiz Vibrasyon
4. Hata 3 — Aşırı Vibrasyon (Segregasyon)
5. Hata 4 — Yüksek Su/Çimento Oranı
6. Hata 5 — Yetersiz Kür Süresi ve Yöntemi
7. Hata 6 — Soğuk Hava Betonlaması Hataları
8. Hata 7 — Sıcak Hava Betonlaması Hataları
9. Hata 8 — Kalıbın Erken Sökülmesi
10. Hata 9 — Yüksekten Serbest Düşürme
11. Hata 10 — Konstrüksiyon Derzlerinin Hatalı Yapılması
12. Özet Akış Diyagramı
13. Teknik Kesit Çizimi
14. Örnek Problemler
15. Özet Tablo
16. Yasal Çerçeve

Türkiye Bağlamı: Ülkemizin yaklaşık %70'i deprem kuşağında yer alır; TBDY 2018, birinci ve ikinci deprem bölgelerinde minimum beton sınıfını C25/30 olarak zorunlu kılmaktadır (TBDY 2018 Tablo 5.3.1). Saha kalite bozukluğu, deprem anında yapı performansını doğrudan belirler.

Parametre Tablosu

Tablo 1: Parametre Tablosu

Hata 1 — Soğuk Derz (Cold Joint)

Tanım: Beton dökümünün kesintiye uğraması sonucu, önceki tabakanın priz almasından sonra yenisinin üzerine dökülmesiyle oluşan yapışmama yüzeyi.

Nedenleri:

• Döküm planlanmadan gerçekleştirilmesi
• Beton taşınmasında gecikmeler (trafik, santral arızası)
• Kötü vibrasyon uygulaması; önceki tabakaya yeterli girme sağlanamaması

TS EN 206:2014 Md. 7.3 Koşulu: Beton taze iken (hidratasyon başlamadan önce) ardışık tabakalar arasında yeterli bağ sağlanmalıdır. Pratik süre sınırı: beton dökümüne başlandıktan sonra ≤ 30–60 dakika (çimento türü, ortam sıcaklığı ve priz geciktirici katkı kullanımına göre değişir). Hızlı prizli çimentolarda (CEM I 52,5 R) bu süre 20–30 dakikaya kadar kısalabilir.

Yapısal Sonuç: Soğuk derz çizgisinde kayma ve çekme dayanımı neredeyse sıfıra iner; monolitik davranış bozulur. Deprem yükü altında bu yüzey gevşek bir eklem gibi davranarak yapının göçme mekanizmasını tetikleyebilir (TBDY 2018 Bölüm 5).

Çözüm:

• Döküm sürecini önceden planla; yeterli beton taşıma kapasitesi sağla
• Kesintisiz döküm bölgelerini konstrüksiyon derziyle sınırla
• Soğuk derz oluşmuşsa yüzeyi temizle, kaba yüzey oluştur (su jeti ≥ 250 bar), yapıştırıcı harç veya arayüz bağlayıcı uygula (TS EN 13670:2010 Md. 8.3)

Saha Notu: Türkiye şantiyelerinde sık görülen senaryo: hazır beton mikseri trafik nedeniyle gecikmekte, inşaat şantiye şefi sahada bekleyen betonu dökmeden önce kesinti fark edilememektedir. Beton siparişlerinde "pencere dönemi" (window period) belirlenmeli; priz geciktirici katkılı beton tercih edilmelidir.

Dikkat: Soğuk derz oluşumu, 4708 Sayılı Yapı Denetimi Kanunu kapsamında denetçi tarafından tespit edildiğinde söküm-yeniden yapım kararı verilebilir (Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı Tebliği, Resmi Gazete: 22.02.2024, Sayı: 32468).

Hata 2 — Yetersiz Vibrasyon

Tanım: Taze betonda hava boşluklarının yeterince dışarı atılmaması; bal peteği (honeycombing) ve boşluklu beton oluşması.

TS 9967 Md. 5.4.2 ve TS EN 13670:2010 Md. 8.3 Koşulları:

Tablo 2: Hata 2 — Yetersiz Vibrasyon

Yapısal Sonuç: Boşluklu beton → geçirgenlik artar → basınç dayanımı düşer (boşluk oranının her %1 artışı dayanımı ~%5 azaltır) → paslanma ve donma-çözülme hasarına açıklık. Türkiye'nin deprem bölgelerinde yetersiz vibrasyon, betonun sünekliğini de olumsuz etkiler.

Çözüm: Her döküm katmanı için ayrıca vibrasyon uygulanmalı; derin elemanlarda dış (form) vibratör de kullanılabilir. Vibratör tipi beton kıvamına göre seçilmeli: S1–S2 kıvamında (10–90 mm çökme) daha yavaş, S4–S5 kıvamında (160+ mm) daha hızlı uygulama yapılabilir.

Saha Notu: Kütahya, Konya, Ankara gibi İç Anadolu şantiyelerinde kış aylarında kıvam koruyucu katkı kullanılmadan döküm yapıldığında beton çabuk katılaşmakta ve vibrasyon etkinliği düşmektedir. Soğuk havalarda priz geciktirici katkı kullanımı vibrasyon kalitesini iyileştirir.

Dikkat: Vibratörü bir noktada 15 saniyeden uzun tutmak segregasyona (Hata 3) yol açar. 5–15 sn/nokta optimum aralıktır.

Hata 3 — Aşırı Vibrasyon (Segregasyon)

Tanım: Vibratörün çok uzun süre uygulanması sonucu iri agrega aşağıya, çimento şerbeti yukarıya çıkar; beton homojenitesi bozulur.

Belirti: Yüzeyde kalın çimento şerbeti (laitance) tabakası; derinlerde kaba agrega yığılması.

TS 9967 Md. 5.4.2: Her vibrasyon noktasında süre ≈ 5–15 saniye; beton yüzeyinde kabarcıklar çıkmaya başlayınca vibratör çekilmeli. Vibratör kenarlardan 60–75 mm uzakta tutulmalıdır.

Yapısal Sonuç: Yüzey dayanımı düşük, derinlikte düzensiz dayanım dağılımı; farklı noktalarda çekilen karotlarda yüksek standart sapma gözlemlenir.

Saha Notu: Deneyimsiz işçi, "ne kadar vibrasyon o kadar iyi" mantığıyla hareket etmektedir. Vibrasyon süresinin optimize edilmesi için vibrasyon sorumlusu (vibratör operatörü) şantiyede ayrıca görevlendirilmelidir.

Dikkat: TS EN 206:2014 Md. 7.3'e göre taze beton yerleştirme sırasında segregasyondan kaçınılmalıdır; aksi hâlde beton reddedilebilir.

Hata 4 — Yüksek Su/Çimento Oranı (W/C Ratio)

Tanım: Taze betona işlenebilirlik sağlamak amacıyla sahada su eklenmesi; hedeflenen W/C oranının aşılması.

TS EN 206:2014 Tablo E.1 Sınırları:

Tablo 3: Hata 4 — Yüksek Su/Çimento Oranı (W/C Ratio)

Bağıntı — Abrams Yasası (1918):

$f_{cm} = \frac{A}{B^{W/C}}$

Burada $A \approx 96\;\text{MPa}$ ve $B \approx 8{,}2$ Portland çimentosu için deneysel sabitlerdir. Pratik kullanımda:

$f_{ck,28} \approx k_1 \cdot e^{-k_2 \cdot (W/C)}$

Örnek: W/C = 0,50 için $f_{ck} \approx 28\;\text{MPa}$; W/C = 0,40 için $f_{ck} \approx 40\;\text{MPa}$. Su/çimento oranı 0,45'ten 0,65'e çıktığında basınç dayanımı yaklaşık %30–40 düşebilir (Abrams, 1918; TS 802:2016 Çizelge 6).

Yapısal Sonuç: Dayanım düşüşü, geçirgenlik artışı ($D > 1 \cdot 10^{-12}\;\text{m}^2/\text{s}$ seviyesine çıkabilir), büzülme çatlakları ve klorür/sülfat penetrasyon hızının artması.

Çözüm: Sahada asla su eklenmemeli; işlenebilirlik gerekliyse TS EN 934-2'ye uygun su azaltıcı katkı (süper akışkanlaştırıcı) kullanılmalı; taze beton tesliminde TS EN 12350-2'ye göre slump değeri ölçülmeli.

Saha Notu: 4708 Sayılı Kanun kapsamındaki şantiyelerde laboratuvar personeli taze beton numunesini alma sırasında sahada su eklenip eklenmediğini kontrol etmekle yükümlüdür (Resmi Gazete: 18.12.2018, Sayı: 30629 Tebliği).

Dikkat: W/C oranını 0,10 birim artırmak, çimento dozajını aynı tutarken karakteristik dayanımı ortalama 8–12 MPa düşürür; bu da yapının bir beton sınıfı aşağıya (C30→C20) kaymasına eşdeğerdir.

Daha Fazla Formül — Su/Çimento Oranı ve Dayanım

Hedef Ortalama Dayanım (TS EN 206:2014 Ek B)

$f_{cm,\text{gerekli}} = f_{ck} + 1{,}48 \cdot s \quad (n \geq 35\;\text{deney için})$

$f_{cm,\text{gerekli}} = f_{ck} + k \cdot s \quad (n < 35\;\text{için},\; k\;\text{tablodan alınır})$

Burada $s$ standart sapmadır; iyi kontrollü bir şantiyede $s \approx 4{,}0–5{,}5\;\text{MPa}$ kabul edilebilir (TS EN 206:2014 Ek B Tablo B.1).

Hata 5 — Yetersiz Kür Süresi ve Yöntemi

Tanım: Beton yüzeyinin hidratasyona devam edebilmesi için yeterli nem ve sıcaklık sağlanmaması.

TS 802:2016 Md. 8.3 ve TS EN 13670:2010 Md. 8.4 Koşulları:

Tablo 4: Hata 5 — Yetersiz Kür Süresi ve Yöntemi

Kür yöntemleri (TS EN 13670:2010 Md. 8.4):

1. Su ile kür (ıslak çuval, su banyosu, sprinkler) — en etkin yöntem; sürekli nem sağlar
2. Buhar kürü — prefabrik eleman üretiminde; 40–70°C sıcaklıkta hızlandırılmış kür
3. Kimyasal kür membranı — TS EN 934-2'ye uygun yüzey kapatma maddesi
4. Örtü ile nem tutma — polietilen branda, kağıt veya jüt çuval

Plastik Büzülme Çatlak Riski — ACI 305R / TS EN 13670 Formülü:

$E = 5 \left[\left(\frac{T_c + 18}{21}\right)^{2{,}5} - r \cdot \left(\frac{T_a + 18}{21}\right)^{2{,}5}\right](V + 4) \times 10^{-6}\; \left[\text{kg/(m}^2 \cdot \text{h)}\right]$

Burada:

• $T_c$ = beton yüzey sıcaklığı (°C)
• $T_a$ = ortam sıcaklığı (°C)
• $r$ = bağıl nem (0–1 arasında ondalık)
• $V$ = rüzgâr hızı (km/h)

Eşik değer: $E > 1{,}0\;\text{kg/(m}^2 \cdot \text{h)}$ → plastik büzülme çatlak riski yüksek; hızlı kür önlemleri derhal alınmalı (ACI 305R-20 Bölüm 4).

Yapısal Sonuç: Erken kuruma → yüzeyde plastik büzülme çatlakları → nihai dayanım kür eksikliğinden dolayı %20–30 azalabilir; XC3–XC4 koşullarında karbonatlaşma hızlanır.

Saha Notu: Türkiye'nin Ege ve Güneydoğu bölgelerinde yaz aylarında (Temmuz–Ağustos) hava sıcaklığı 40°C'yi, rüzgâr hızı 30–40 km/h'i aşabilir. Bu koşullarda buharlaşma hızı 2–3 kg/(m²· h)'e ulaşarak kritik sınırın 2–3 katına çıkar; döküm sonrası 30 dakika içinde kür membranı veya su sprinkler sistemi devreye alınmalıdır.

Dikkat: Döküm bitmeden kür planı hazır olmalı; kür malzemeleri (plastik örtü, ıslak çuval, kür membranı) önceden sahaya getirilmelidir.

Hata 6 — Soğuk Hava Betonlaması Hataları

Tanım: Hava sıcaklığı düşük olduğunda betonun donması veya hidratasyon hızının yavaşlaması.

TS 1248 (Anormal Hava Şartlarında Beton) ve TS 802:2016 Md. 7.5 Koşulları:

• Günlük ortalama hava sıcaklığı art arda 3 gün +5°C'nin altında kalıyorsa → soğuk hava betonu prosedürleri uygulanmalı
• Birbirini izleyen 3 günden uzun sürede gündüz sıcaklığı 10°C'nin üzerine çıkmıyorsa aynı protokol geçerlidir
• Döküm sırasında beton sıcaklığı: ≥ 10°C önerilir, zorunlu minimum ≥ 5°C (TS 802:2016 Md. 7.5)

Türkiye'de Don Derinliği ve Bölgesel Durumlar:

Tablo 5: Hata 6 — Soğuk Hava Betonlaması Hataları

Olgunluk Endeksi — Nurse-Saul Yöntemi (ASTM C1074-19):

$M(t) = \sum_{t=0}^{T_{\text{kür}}} (T_a - T_0) \cdot \Delta t \quad [°C \cdot \text{saat veya } °C \cdot \text{gün}]$

Burada:

• $M(t)$ = olgunluk endeksi (°C· saat)
• $T_a$ = ortalama beton sıcaklığı (°C)
• $T_0$ = referans (taban) sıcaklık, genellikle $-10°C$ (hidratasyon durduğu sıcaklık)
• $\Delta t$ = zaman adımı (saat)

Bu endeks sahada kür durumunu değerlendirmek ve kalıp sökme kararı için kullanılır.

Hatalar:

• Buzlu veya karlı zemine/kalıba beton dökümü
• Beton malzemelerini (su, agrega) ısıtmamak
• Döküm sonrası yalıtım/ısıtma ihmal etmek

Çözüm:

• Su ve agrega ısıtılmalı (su: 30–60°C'ye kadar)
• Döküm sonrası branda ve ısıtıcı ile koruma uygulanmalı
• Priz hızlandırıcı katkı değerlendirilebilir (CEM I 52,5 R seçimi)

Saha Notu: Kütahya, Ankara, Erzurum gibi yüksek kotlu İç Anadolu şantiyelerinde kış döneminde (Kasım–Mart) sabah erken saatlerde hava sıcaklığı -15°C'ye kadar düşebilir. Beton karışım suyu ısıtma ünitesi ve termal izolasyonlu kalıp kullanımı bu bölgelerde standart uygulamaya alınmalıdır.

Dikkat: Beton donması durumunda hidratasyon kalıcı olarak bozulur; çözülme sonrası kısmen devam etse de çimento hamuru-agrega ara yüzeyindeki aderans ciddi ölçüde azalır ve dayanım hedefine ulaşılamaz.

Hata 7 — Sıcak Hava Betonlaması Hataları

Tanım: Hava sıcaklığı ve doğrudan güneş ışığı etkisiyle taze beton yüzeyinin erken kuruyarak plastik büzülme çatlaması.

TS 802:2016 Md. 7.6 Koşulları:

• Ortam sıcaklığı ≥ 30°C ve/veya nem < %60 ve rüzgâr > 20 km/h → sıcak hava protokolü
• Beton sıcaklığı döküm sırasında ≤ 32°C tutulmalı (TS 802:2016 Md. 7.6)
• ACI 305R-20 önerisi: beton sıcaklığı ≤ 29°C (daha muhafazakâr sınır)

Sıcak Havada Beton Sıcaklığı Bileşenlerinin Hesabı (ACI 305R / TS 802):

$T_{\text{beton}} = \frac{0{,}22(T_a \cdot m_a + T_c \cdot m_c) + T_w \cdot m_w + T_{\text{buz}} \cdot m_{\text{buz}} \cdot 79{,}6/4{,}186}{0{,}22(m_a + m_c) + m_w - m_{\text{buz}}}$

Burada $T_a$ = agrega sıcaklığı, $T_c$ = çimento sıcaklığı, $T_w$ = su sıcaklığı, $m$ = karışım bileşeni kütlesi, 79,6/4,186 = buzun erime ısısı dönüşüm katsayısıdır.

Yapısal Sonuç: Plastik büzülme çatlakları → kalıcı yüzey hasarı → dayanıklılık azalması → erken karbonatlaşma.

Çözüm: Rüzgâr perdesi (tente/branda), su sis sistemi, hızlı kür membranı uygulaması; gecikmeli döküm (sabah erken 05:00–09:00 veya gece 22:00–02:00).

Saha Notu: İzmir, Adana, Şanlıurfa gibi güneyde sıcak ve kuru iklime sahip şantiyelerde Temmuz-Ağustos aylarında günlük sıcaklık 42–44°C'ye ulaşır. Buharlaşma hızı ölçümü yapmadan bu koşullarda döküm yapılması kritik bir hatadır.

Dikkat: Sıcak betona soğuk su ile kür yapılmamalıdır; ani sıcaklık değişimi ($\Delta T > 20°C$) termal şok çatlamasına yol açabilir.

Hata 8 — Kalıbın Erken Sökülmesi

Tanım: Betonun gerekli dayanıma ulaşmadan kalıpların sökülerek kendi ağırlığını taşımaya bırakılması.

TS EN 13670:2010 Md. 8.4 Önerileri:

Tablo 6: Hata 8 — Kalıbın Erken Sökülmesi

Süre takvimi yerine dayanım izleme (karot veya ASTM C1074 olgunluk yöntemi) esas alınabilir.

Yapısal Sonuç: Erken kalıp sökümü → sehim artışı ve kalıcı deformasyon → çatlak gelişimi → göçme riski (özellikle yüksek binalarda devam eden kat dökümleri sırasında).

Saha Notu: Türkiye'deki mevcut pratik: müteahhitler çoğu zaman 3. günde kolon kalıplarını, 7. günde döşeme altı kalıplarını sökmektedir. Ancak kış koşullarında bu süreler TS EN 13670:2010 Tablo 10'a göre uzatılmalıdır. Kalıp sökme kararı beton dayanım test sonuçlarına (TS EN 12390-3) dayanmalıdır.

Dikkat: 4708 Sayılı Kanun kapsamındaki şantiyelerde kalıp sökme tarihi, yapı denetim kuruluşuna önceden bildirilmeli ve onay alınmalıdır.

Hata 9 — Beton Dökümünde Yüksekten Serbest Düşürme

Tanım: Betonun yüksek yükseklikten (> 1,5 m) pompa veya kova ile serbestçe dökülerek malzeme ayrışmasına (segregasyon) neden olunması.

TS EN 206:2014 Md. 7.3 Kısıtı: Serbest düşüş yüksekliği ≤ 1,5 m önerilir; kolon ve ince kesitli elemanlarda tremi (elephant trunk) borusu kullanılmalıdır.

Yapısal Sonuç: İri agrega gövdeye, ince malzeme kenarlara ayrışır → düzensiz dayanım dağılımı; kolon diplerinde bal peteği oluşumu.

Çözüm: Hortum veya tremi borusu kullanarak döküm yapılmalı; boru ucu beton yüzeyine ≤ 50 cm mesafede tutulmalıdır.

Saha Notu: Özellikle yüksek perde ve kolon dökümlerinde (H > 3 m) pompa hortumunun veya vidanın kalıp içinde aşağıya sarkıtılması zorunludur. Bu uygulama zaman kaybına yol açsa da beton kalitesi açısından kritiktir.

Hata 10 — Konstrüksiyon Derzlerinin Hatalı Yapılması

Tanım: Ayrı döküm seanslarında oluşturulan konstrüksiyon derzlerinin hazırlanmaması veya yanlış konumlandırılması.

TS EN 13670:2010 Md. 8.3 ve TBDY 2018 Bölüm 5 Gereksinimleri:

Doğru derz uygulaması (TS EN 13670:2010 Md. 8.3):

1. Priz almış yüzey pürüzlendirilmeli (su jeti ≥ 250 bar, kum püskürtme veya elle kazıma)
2. Toz ve gevşek malzeme temizlenmeli
3. Yapıştırıcı harç (TS EN 1504-3'e uygun) veya arayüz bağlayıcı uygulanmalı
4. Yüzey ıslatılmalı (kuru olmamalı); ancak su birikintisi de olmamalı (SSM — doygun kuru yüzey)

Yanlış derz konumu (TBDY 2018 Md. 5.3 ve TS 500:2000 Md. 4.5):

• Kolon, kiriş ve döşemede derzler maksimum kesme noktalarından uzakta yapılmalıdır
• Kolonlarda derz temel üstünde veya döşeme altında; kirişlerde açıklık 1/3'ünde yapılabilir

Yapısal Sonuç: Uyumsuz derz → yüzeyde kayma, su sızıntısı, yapı bütünlüğünün bozulması; deprem altında kesme göçmesine zemin hazırlama.

Saha Notu: Çok katlı binalarda her kat döküm tarihi ve derz konumu şantiye günlüğüne kaydedilmeli; yapı denetim kuruluşuna derz konumlarını gösteren imalat çizimi sunulmalıdır.

Dikkat: TBDY 2018 Md. 5.3.3'e göre yüksek deprem riski olan bölgelerde (Deprem Tasarım Sınıfı DTS=1, DTS=1a) konstrüksiyon derzi yerleşimi yapısal hesabı etkiler; statik hesap raporunda derzlerin etkisi değerlendirilmelidir.

Özet Akış Diyagramı

Teknik Kesit Çizimi

Örnek Problemler

Problem 1 — Kolay

Konu: Abrams yasasına göre W/C oranı değişiminin dayanıma etkisi

Veriler:

• Referans $W/C_1 = 0{,}45$ → $f_{ck,1} = 40\;\text{MPa}$ (TS 802 Çizelge 6'dan)
• Sahada yanlışlıkla $W/C_2 = 0{,}60$'a yükseltilmiş

İstenen: $W/C = 0{,}60$ için tahmini karakteristik dayanım ve dayanım kaybı oranı.

Çözüm:

Adım 1 — TS 802 Çizelge 6'ya göre $W/C = 0{,}60$ için $f_{ck} \approx 25\;\text{MPa}$.

Adım 2 — Dayanım kaybı oranı:

$\Delta f_{ck} = \frac{40 - 25}{40} = \frac{15}{40} \approx \%37{,}5$

Sonuç: W/C oranı 0,45'ten 0,60'a yükseltildiğinde karakteristik basınç dayanımı yaklaşık %37,5 azalır; C40/50 sınıfı beton C25/30'a düşer.

Kontrol: Sınır değer — TS EN 206:2014 Tablo E.1'de XC2 koşulu için maksimum W/C = 0,60 → bu sınırın üzerinde de düşünülse, karakteristik dayanım C25 hedefinin altına iner.

Problem 2 — Orta

Konu: Plastik büzülme çatlak riski değerlendirmesi — buharlaşma hızı hesabı

Veriler:

• Beton yüzey sıcaklığı $T_c = 35°C$
• Ortam (hava) sıcaklığı $T_a = 38°C$
• Bağıl nem $r = 0{,}35$ (yüzde 35)
• Rüzgâr hızı $V = 25\;\text{km/h}$

İstenen: Buharlaşma hızı $E$ ve plastik büzülme çatlak riskinin değerlendirilmesi.

Çözüm:

Adım 1 — ACI 305R formülüne değerleri yerleştir:

$E = 5 \left[\left(\frac{35 + 18}{21}\right)^{2{,}5} - 0{,}35 \cdot \left(\frac{38 + 18}{21}\right)^{2{,}5}\right](25 + 4) \times 10^{-6}$

Adım 2 — Parantez içini hesapla:

$\left(\frac{53}{21}\right)^{2{,}5} = (2{,}524)^{2{,}5} \approx 10{,}10$

$\left(\frac{56}{21}\right)^{2{,}5} = (2{,}667)^{2{,}5} \approx 11{,}62$

$\text{Parantez} = 10{,}10 - 0{,}35 \times 11{,}62 = 10{,}10 - 4{,}07 = 6{,}03$

Adım 3 — Tam formül:

$E = 5 \times 6{,}03 \times 29 \times 10^{-6} \approx 0{,}874 \times 10^{-3}\;\text{kg/(m}^2 \cdot \text{h)}$

Pratik nomogram ile: $T_a = 38°C$, $T_c = 35°C$, RH = %35, $V = 25\;\text{km/h}$ → $E \approx 0{,}85–0{,}95\;\text{kg/(m}^2 \cdot \text{h)}$.

Sonuç: $E \approx 0{,}87\;\text{kg/(m}^2 \cdot \text{h)}$ — eşiğe (1,0) yakın ama henüz altında. Ancak rüzgâr hızındaki küçük artış veya 2°C sıcaklık artışı kritik sınırı aşar.

Kontrol: Sınır değer $E > 1{,}0\;\text{kg/(m}^2 \cdot \text{h)}$ → plastik büzülme riski. Bu koşulda sis sistemi ve güneş koruma çadırı kurulumu önemle önerilir.

Problem 3 — Zor

Konu: Soğuk hava koşullarında kalıp sökme kararı — olgunluk endeksi ile dayanım tahmini

Veriler:

• Çevre sıcaklıkları (her 6 saatte bir ölçüm): 0–6 h: +8°C, 6–12 h: +5°C, 12–18 h: +2°C, 18–24 h: −1°C, 24–30 h: +3°C, 30–36 h: +6°C, 36–42 h: +8°C, 42–48 h: +10°C
• Referans (taban) sıcaklık: $T_0 = -10°C$ (ASTM C1074 önerisi)
• Kalibrasyon: $M = 200\;°C \cdot \text{saat}$ → $f_{ck} \approx 15\;\text{MPa}$; $M = 400\;°C \cdot \text{saat}$ → $f_{ck} \approx 25\;\text{MPa}$
• Hedef kalıp sökme dayanımı: $f_{ck,hedef} = 20\;\text{MPa}$ (kiriş yan kalıbı)

İstenen: 48. saatte kalıp sökülebilir mi?

Çözüm:

Adım 1 — Her 6 saatlik periyot için $(T_a - T_0) \cdot \Delta t$ hesapla:

Tablo 7: Problem 3 — Zor

Adım 2 — Toplam olgunluk endeksi:

$M(48\;\text{saat}) = 108 + 90 + 72 + 54 + 78 + 96 + 108 + 120 = \mathbf{726\;°C \cdot \text{saat}}$

Adım 3 — Kalibrasyon eğrisinden dayanım tahmini:

$M = 726\;°C \cdot \text{saat}$, referans noktalar arası interpolasyon → $f_{ck,tahmini} \approx 30–32\;\text{MPa}$

Adım 4 — Karar:

$f_{ck,tahmini} \approx 30\;\text{MPa} > f_{ck,hedef} = 20\;\text{MPa} \implies \mathbf{\text{Kalıp sökülebilir.}}$

Sonuç: 48. saatte olgunluk endeksi 726 °C· saat olup, beton tahminen 30 MPa'ya ulaşmıştır. Hedef 20 MPa aşılmıştır; kiriş yan kalıbı sökülebilir. Ancak: döşeme altı iskele 14–21 güne kadar kalmalıdır.

Kontrol: 18–24. saat aralığında $T = -1°C$; $T_a - T_0 = -1-(-10) = +9°C > 0$ → hidratasyon devam ediyor. $T < T_0$ olsaydı o periyot sıfır katkıya girecekti (donma durumu).

Sık Yapılan Hatalar — Ek Bölüm

Yukarıdaki 10 ana hataya ek olarak, Türkiye sahalarında gözlemlenen kritik yanlış uygulamalar:

1. Çimento fazla dozaj yanılgısı: Yüksek çimento dozajı her zaman daha iyi beton sağlamaz; kür ısısı artışı ve büzülme riski yükselir. Optimum çimento dozajı için TS 802:2016 Tablo 4 kullanılmalıdır.
2. Katkı maddesi doz aşımı: Su azaltıcı süper akışkanlaştırıcıların aşırı kullanımı segregasyona yol açar; TS EN 934-2 Madde 5.1.2 doz sınırlarına uyulmalıdır.
3. Karıştırma süresinin kısaltılması: Santral çıkışında karıştırma süresi TS EN 206:2014 Md. 9.2'ye uygun minimum 60 saniye olmalıdır.
4. Beton transferinde gecikme: TS EN 206:2014 Md. 7.2'ye göre beton üretiminden döküme kadar geçen süre sınırlanmalı; yüksek sıcaklıklarda bekleme süresi priz başlangıç süresinin 2/3'ünü geçmemelidir.
5. Numune alma ihmali: 4708 Sayılı Kanun Tebliği uyarınca (RG: 18.12.2018, Sayı: 30629) her 100 m³ beton için en az 1 set (3 adet küp) numune alınması zorunludur; ihlaller yapı denetim kuruluşunun sorumluluğunu doğurur.

Özet Tablo — 10 Sık Hata

Tablo 8: Özet Tablo — 10 Sık Hata

Yasal Çerçeve — Türkiye Mevzuatı

• 4708 Sayılı Yapı Denetimi Hakkında Kanun (RG: 29.06.2001) — Beton dökümünde denetçi bulunması zorunluluğu
• Taze Betondan Numune Alınmasına Dair Tebliğ (RG: 18.12.2018, Sayı: 30629) — Her 100 m³ için numune alma zorunluluğu
• Tebliğ Değişikliği (RG: 22.02.2024, Sayı: 32468) — QR kodlu beton irsaliyesi ve etiket zorunluluğu
• 3194 Sayılı İmar Kanunu — Yapı ruhsatı ve denetim yükümlülükleri
• 6331 Sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu — Beton dökümünde işçi güvenliği gereksinimleri

Kaynaklar

1. TS EN 206:2014+A2:2021 — Beton: Özellik, performans, üretim ve uygunluk, TSE, Ankara
2. TS 802:2016 — Beton Tasarım Kuralları, TSE, Ankara
3. TS 9967 — Beton Yapım, Döküm ve Bakım Kuralları (Yerinde Beton), TSE, Ankara
4. TS EN 13670:2010 — Beton Yapıların İnşası, TSE, Ankara
5. TS 1248 — Anormal Hava Şartlarında Beton Yapım, Döküm ve Bakım Kuralları, TSE, Ankara
6. TS 500:2000 — Betonarme Yapıların Tasarım ve Yapım Kuralları, TSE, Ankara
7. TBDY 2018 — Türkiye Bina Deprem Yönetmeliği, Çevre ve Şehircilik Bakanlığı, Ankara
8. ACI 305R-20 — Guide to Hot Weather Concreting, American Concrete Institute
9. ASTM C1074-19 — Standard Practice for Estimating Concrete Strength by the Maturity Method
10. 4708 Sayılı Yapı Denetimi Hakkında Kanun Tebliği (RG: 18.12.2018, Sayı: 30629)
11. Tebliğ Değişikliği (RG: 22.02.2024, Sayı: 32468)
12. THBB Akademi — Teknik Bülten No. 9: Kuruma Büzülmesi Mekanizması
13. KGM Karayolları Teknik Şartnamesi — Don derinliği bölge haritası
14. Abrams, D.A. (1918) — Design of Concrete Mixtures, Structural Materials Research Laboratory, Bulletin No. 1
15. DSİ Teknik Raporu (2015) — Beton Yapıların Yerindeki Basınç Dayanımı

İlgili Hesaplama Araçları

Bu konuyla ilgili ücretsiz mühendislik hesaplama araçlarımızla ön tasarım ve kontrol yapabilirsiniz:

• Beton Metrajı Hesaplama
• Pas Payı Hesaplama

Önemli Mühendislik Uyarısı: Bu içerik yalnızca bilgilendirme amaçlıdır; nihai tasarım, hesap ve uygulama kararları, güncel yönetmelikler ile proje koşulları çerçevesinde yetkili bir inşaat mühendisinin denetiminde alınmalıdır. Sayısal örnekler ve formüller genel mühendislik pratiğini yansıtır; her projenin kendine özgü zemin, yük ve çevre koşulları proje müellifince ayrıca değerlendirilmelidir.