Zemin Etüdü Saha Rehberi 2026

Zemin etüdü, bir yapının temel tasarımını yönlendiren ilk ve en kritik mühendislik adımıdır. Yanlış yorumlanan bir zemin parametresi; oturma farklılığı, sıvılaşma, kayma yenilmesi ve hatta yapının tümden göçmesi ile sonuçlanır. Bu rehber TBDY 2018 Bölüm 16, TS 1900 serisi, TS EN ISO 22475 ve 6306 Sayılı Kanun uyumlu olarak zemin etüdü sürecini saha-laboratuvar-rapor ekseninde uçtan uca işler; 5 katlı konut örneği ile sayısal doğrulama sunar.

📋 İçindekiler

1. Giriş: Neden Zemin Etüdü?
2. Zemin Etüdü Türleri
3. TBDY 2018'e Göre Etüt Kapsamı
4. Saha Çalışmaları Öncesi Hazırlık
5. Sondaj Yöntemleri
6. Arazi Deneyleri
7. Jeofizik Yöntemler
8. Laboratuvar Deneyleri
9. Zemin Sınıflandırma (USCS + TBDY ZA–ZF)
10. Sıvılaşma Analizi
11. Sondaj Derinliği Belirleme Kriterleri
12. Zemin Etüdü Raporu İçeriği
13. Worked Example: 5 Katlı Konut Zemin Etüdü
14. Saha Uygulamasında Sık Hatalar
15. Rapor Denetimi ve Akreditasyon
16. 2026 İtibarıyla Etüt Maliyetleri
17. TBDY 2018 → 2025 Taslak Güncellemesi
18. Sıkça Sorulan Sorular (SSS)

1. Giriş: Neden Zemin Etüdü?

Türkiye'de yıkılan binaların büyük çoğunluğu, üstyapı kusurundan değil; temelin altındaki zeminin yanlış okunmasından çökmüştür. 1999 Adapazarı'ndaki yatay ötelenmeler, 2011 Van'daki zemin oturmaları ve 2023 Kahramanmaraş'taki sıvılaşma açığa çıkarmaları ortak bir paydada buluşur: zemin parametreleri eksik ya da gerçek dışı seçilmiştir.

1.1 Yasal zorunluluk

Zemin etüdü, Türkiye'de üç ayrı mevzuatla bağlayıcı bir yükümlülüktür:

Tablo: 1.1 Yasal zorunluluk özeti.

Ruhsat başvurusunda zemin etüdü raporu bulunmadan proje onaylanmaz; Belediye yapı denetim müfettişleri rapor kontrolünü zorunlu tutar.

1.2 Mühendislik gerekliliği

Yapı temeline etki eden zemin parametrelerini sayısal olarak tanımlamadan temel tasarımı yapılamaz. Kritik dört çıktı:

1. Taşıma gücü ($q_{u}$, $q_{all}$) — temel boyutlandırmayı yönlendirir
2. Zemin sınıfı (ZA–ZF) — deprem spektrumunu seçer
3. Oturma tahmini ($\Delta H$) — yapı hizmet performansını tayin eder
4. Sıvılaşma direnci (FS) — zayıf bölgede kazıklı temel gereksinimini verir

$$q_{all} = \frac{q_{u}}{FS}, \quad FS \ge 3{,}0 \ \text{(statik)}; \quad FS \ge 2{,}0 \ \text{(dinamik)}$$

Yukarıdaki denklemde $q_u$ zemin etüdünden, $FS$ TBDY 2018 Bölüm 16.5'ten türetilir.

1.3 Başarı kriterleri

Zemin etüdünün "başarılı" sayılması için üç koşul birlikte sağlanmalı:

• Kapsam: TBDY 2018 Madde 16.2.4'teki asgari sondaj sayısı ve derinliği karşılanmalı.
• Yöntem: Saha ve laboratuvar deneyleri TS 1900 + TS EN ISO 22475 akreditasyonlu laboratuvarlarda yapılmalı.
• Yorum: Rapor; temelin oturması, taşıma, kayma, sıvılaşma riski ve (varsa) şev stabilitesi için sayısal tavsiye üretmeli.

2. Zemin Etüdü Türleri

Zemin etüdü her projede aynı kapsamda yapılmaz; proje ölçeği, tehlike seviyesi ve mevcut veri durumuna göre üç seviye tanımlanır.

2.1 Ön etüt (fizibilite aşaması)

• Amaç: Parselin yapılaşmaya uygunluk taramas
• Çalışma: Jeolojik gözlem + komşu sondaj verisi + 1 adet gözlem çukuru
• Süre: 2–4 gün
• Zorunluluk: Belediye imar parselinde standart değil, yatırımcı tercihine bağlı

2.2 Proje bazında etüt (ana etüt)

• Amaç: Statik + deprem tasarımı için sayısal parametre
• Çalışma: TBDY 2018 Madde 16.2.4 asgari şartları
• Süre: 10–25 gün
• Zorunluluk: Ruhsatlı yapılar için zorunlu

2.3 Seviye 1-2-3 sınıflaması (TBDY 2018 Tablo 16.1 paralel)

Tablo: 2.3 Seviye 1-2-3 sınıflaması (TBDY 2018 Tablo 16.1 paralel) özeti.

BKS: Bina Kullanım Sınıfı (TBDY 2018 Tablo 3.1).

2.4 Özel durum etütleri

• Dolgu alanı etüdü: Dolgu derinliği boyunca şişme/oturma araştırması; CPTu önceliklidir.
• Dinamik makine temeli: Crosshole ve resonant column zorunludur.
• Kazıklı temel için özel etüt: Kazık ucunun en az 3D derinine sondaj; sürtünme direnci için SPT logları devamlı.
• Bina dönüşümü (6306): Mevcut temelin gerçek derinliği + ihtiyaç duyulan ek sondaj.

3. TBDY 2018'e Göre Etüt Kapsamı (Bölüm 16.2)

3.1 Yapı tipine göre minimum sondaj sayısı

Tablo: 3.1 Yapı tipine göre minimum sondaj sayısı özeti.

$B$: tekil/şerit temel genişliği; radyeli sistemde karakteristik boyut.

3.2 Saha deneyleri zorunluluğu

TBDY 2018 Madde 16.2.5, aşağıdaki deneylerden en az birinin her sondajda yapılmasını zorunlu kılar:

$$\text{Deneme zorunluluğu:} \quad n_{deney} \ge 0{,}6 \cdot n_{sondaj} + 1$$

• Granüler zeminler için SPT her 1,5 m
• Yumuşak kil/silt için CPTu veya vane
• Sığ kaya için karot alımı + UCS (tek eksenli basınç)

3.3 Laboratuvar deneyi gereklilik oranı

Tablo: 3.3 Laboratuvar deneyi gereklilik oranı özeti.

3.4 Vs30 hesaplama zorunluluğu

TBDY 2018 Bölüm 16.4.1: Her sondajda ilk 30 m için sismik hız ölçümü (MASW, downhole veya crosshole).

$$V_{s30} = \frac{\sum_{i=1}^{n} h_i}{\sum_{i=1}^{n} \frac{h_i}{V_{s,i}}}$$

Bu değer, deprem spektrumunu belirleyen zemin sınıfını (ZA–ZF) seçmekte kullanılır.

3.5 Yeraltı suyu seviyesi ölçümü

Asgari 48 saatlik piyezometre gözlemi zorunludur; mevsimsel dalgalanmanın tahmin edilmesi için uygun olduğunda kuru/yağışlı mevsim iki ayrı ölçüm istenir.

4. Saha Çalışmaları Öncesi Hazırlık

Kaliteli bir etüt, saha kazısından çok önce başlar. Hazırlık fazı toplam sürenin %20–25'idir ve atlanması sık karşılaşılan hatadır.

4.1 Mevcut verilerin toplanması

Tablo: 4.1 Mevcut verilerin toplanması özeti.

4.2 Arazi etüdü (desk-study + yürüyüş)

Uzman jeolog en az 1 gün arazide:

• Yüzey formasyon tespiti
• Heyelan/şev hareket izleri
• Yüzey su çıkışları
• Mevcut yapıların çatlak/oturma haritası
• Komşu yapılardaki hasar (varsa fotoğraflanır)
• Hendek gözlemi (2 m genişlik)
• Kabaca burgu çıkışı (1–2 m)

4.3 Sondaj kampanyası planlama

Parselin geometrisine göre sondaj dağılımı:

• Dikdörtgen parsel: 4 köşe + 1 orta (radyeli temelde)
• L şekli: 3 yönde 2'şer sondaj
• Eğimli arazi: Yamaç yönünde seri sondaj (şev analizi için)
• Dolgu alanı: Dolgu sınırında ek sondaj

4.4 Laboratuvar rezervasyonu

Akredite laboratuvar yoğunluğu Türkiye'de il başına 3–8 arasındadır; kampanya öncesi en az 2 hafta rezervasyon yapılmalıdır. Numunelerin saha-laboratuvar arası nakli TS EN ISO 22475-1'e göre:

• Sıcaklık: 5–25 °C
• Nem kaybı < %2
• Titreşim: minimumda
• Maksimum bekleme: 7 gün

4.5 İş güvenliği protokolü

TS EN ISO 22475-1 Ek A'nın saha güvenlik şartları:

• Tüm sondaj ekibi kişisel koruyucu ekipman (KKK: baret, bot, yüksek görünürlükli yelek)
• 3 m derinlik üzeri kazılarda şev dengesi kontrolü
• Elektrik hattı yakınlığında 5 m güvenlik mesafesi
• Sondaj makinesi yangın söndürücü gereksinim

5. Sondaj Yöntemleri

Sondaj; zeminin düşey profilini gerçek derinliğe kadar görmenin ana yöntemidir. Seçim; zemin tipi, hedef derinlik ve yeraltı su seviyesine göre yapılır.

5.1 Rotary sondaj

En yaygın kullanılan yöntem. Döner matkap + bentonit sıvı desteği ile kuyu açılır.

Kullanım alanı:

• Derin (>15 m) sondajlar
• Su tablasının altındaki gevşek granüler zemin
• Kayaçlı formasyona ulaşmak

Ekipman:

• Rotary makine (Longyear, Acker, Mincom)
• NW/HW kılıf boruları (80–100 mm çap)
• Bentonit/polimer sıvı (4–10% karışım)
• Üç kanatlı matkap (soft) / PDC matkap (sert)

Derinlik sınırı: 120 m (portatif), >200 m (özel makineler).

5.2 Perkusyon sondajı

Ağır çekiç + çarpma ile ilerleyen sondaj. Kendine özgü 6", 8", 10" çaplarda.

Kullanım:

• Çakıllı/bloklu alanlar (rotary tıkanır)
• Sığ (<20 m) su kuyularında
• Dolgu-doğal zemin sınır tespiti

Dezavantajlar: İlerleme yavaş (1–3 m/saat), çevresel titreşim yüksek.

5.3 Wireline sondajı

Döner + iç karot alıcı birleşik sistem. 100–250 m derinlikte hızlı (5–10 m/saat).

Kullanım: Yüksek bina temel etüdü, madencilik araştırmaları, tünel öncesi.

5.4 Karot alma (TS EN ISO 22475-1)

Kayaçta bozunmamış silindirik numune alma işlemi. Üç çap standardı:

Tablo: 5.4 Karot alma (TS EN ISO 22475-1) özeti.

RQD (Rock Quality Designation):

$$RQD = \frac{\sum L_i \ (L_i \ge 10 \ \text{cm})}{L_{\text{toplam}}} \cdot 100$$

Tablo: 5.4 Karot alma (TS EN ISO 22475-1) özeti.

5.5 Auger (burgu) sondajı

Sığ (<8 m) keşif amaçlı; su tablası altında kullanılmaz.

Kullanım: Ön etüt, sınır gözlem çukuru, dolgu alan tespiti.

6. Arazi Deneyleri

6.1 SPT (Standard Penetration Test)

Türkiye'de en yaygın kullanılan arazi deneyi. ASTM D1586 + TS 5744 + TS EN ISO 22476-3 kapsamı.

Prensip: 63,5 kg çekiç 760 mm yüksekten standart 50 mm çap örselenmiş tüpe çarptırılır. İlk 150 mm toprak rahatlaması, son 300 mm'deki darbe sayısı ($N_{30}$) kaydedilir.

Ham $N$ değeri düzeltmesi:

$$N_{60} = N \cdot \eta_H \cdot \eta_B \cdot \eta_R \cdot \eta_S \cdot \eta_C$$

Tablo: 6.1 SPT (Standard Penetration Test) özeti.

Enerji düzeltmesi TBDY 2018 Bölüm 16.4.2 için zorunludur.

$N_1(60)$ — normalize edilmiş ve düzeltilmiş değer:

$$(N_1)_{60} = N_{60} \cdot C_N, \quad C_N = \sqrt{\frac{p_a}{\sigma'_{v0}}}$$

$p_a = 100$ kPa atmosfer basıncı, $\sigma'_{v0}$ deney derinliğindeki efektif düşey gerilme.

$N_{60}$'tan korelasyonlar:

$$\phi' \approx \sqrt{15{,}4 \cdot (N_1)_{60}} + 20 \quad \text{(Hatanaka \& Uchida 1996)}$$ $$D_r = \sqrt{\frac{(N_1)_{60}}{60}} \cdot 100 \quad (\%) \quad \text{(Meyerhof 1957)}$$ $$c_u \approx 6 \cdot N_{60} \quad \text{kPa (killerde Terzaghi-Peck)}$$

SPT sınırlamaları:

• Çakıllı zeminde hatalı (blok etkisi)
• Çok yumuşak kilde 0 değeri aldatıcı
• Her 1,5 m aralıkla alınır; daha sık aralık bozulma üretir

6.2 CPT (Cone Penetration Test)

Sürekli profil veren, yüksek hassasiyetli arazi deneyi. ASTM D5778 + TS EN ISO 22476-1 kapsamı.

Prensip: 10 cm² tabanlı 60° koni 2 cm/s sabit hızla batırılır. Uç direnci ($q_c$) ve gömlek sürtünmesi ($f_s$) sürekli ölçülür.

$$R_f = \frac{f_s}{q_c} \cdot 100 \quad (\%) \quad \text{— sürtünme oranı}$$

$R_f > 4$: killi zemin; $R_f < 1$: kum.

Robertson 1990 sınıflaması:

$$I_c = \sqrt{(3{,}47 - \log Q_{tn})^2 + (\log F_r + 1{,}22)^2}$$

Tablo: 6.2 CPT (Cone Penetration Test) özeti.

CPTu (pore pressure): Koni gerisine yerleştirilmiş sensör ile $u_2$ (boşluk suyu basıncı) ölçülür. Sıvılaşma risk analizlerinde en güvenilir deney.

Avantajlar:

• Sürekli profil (her 2 cm)
• Operator bağımsızlık
• Yüksek tekrarlanabilirlik

Dezavantajlar:

• Çakılda ilerleyemez (>%30 iri)
• Maliyetli (SPT'nin 2,5–3 katı)

6.3 Vane Shear Test (Kanatlı Kesme)

Yumuşak-orta sert kil için drenajsız kayma dayanımı ($c_u$) belirleme.

Prensip: 4 kanatlı alet deney derinliğinde döndürülür; maksimum tork kaydedilir.

$$c_u = \frac{T_{\max}}{\pi D^2 (H/2 + D/6)}$$

$D$: kanat çapı (mm), $H$: yükseklik, $T_{max}$: maksimum tork (Nm).

Bjerrum 1973 düzeltmesi:

$$c_{u,düz} = \mu \cdot c_{u,ölç}, \quad \mu = 1{,}7 - 0{,}54 \log(PI)$$

$PI < 10$ kilde gerekmez; yüksek plastisitede $\mu \approx 0{,}75$.

6.4 Menard Presiyometre (PMT)

Yatay zemin basıncı-deformasyon ilişkisi veren deney.

Ölçülen parametreler:

• $E_M$ presiyometre modülü (kPa)
• $p_L$ limit basınç (kPa)
• $p_f$ fluaj basıncı

$$E_M = 2(1+\nu) V_0 \cdot \frac{\Delta p}{\Delta V}, \quad \nu = 0{,}33$$

Tasarımda kullanım:

$$q_{all} = \sigma_{v0} + k \cdot (p_L^* - p_{L,0}^*)$$

$k$: temel geometrisi (kare 1,1; şerit 0,8), Menard yöntemi TBDY 2018 için alternatif yöntemdir.

6.5 Dilatometre (Marchetti, DMT)

14×94 mm tablet kuyuya itilir, yatay basınçla açılır. Üç ölçüm: $p_0$, $p_1$, $p_2$.

İndeks hesaplar:

$$I_D = \frac{p_1 - p_0}{p_0 - u_0} \quad (\text{malzeme indeksi})$$ $$K_D = \frac{p_0 - u_0}{\sigma'_{v0}} \quad (\text{yatay gerilme indeksi})$$ $$E_D = 34{,}7 (p_1 - p_0) \quad (\text{dilatometre modülü})$$

Sıvılaşma değerlendirmesinde yeni trend: $K_D$ tabanlı CRR korelasyonu.

7. Jeofizik Yöntemler

Sondajın tamamlayıcısı olan dolaylı yöntemler; geniş alan taraması ve Vs hesabı için kritiktir.

7.1 MASW (Multi-channel Analysis of Surface Waves)

Yüzey dalgası dispersiyon eğrisinden Vs profili hesaplamaya yarayan sismik yöntem.

Ekipman: 24 kanal jeofon, çekiç kaynak, sismograf.

İşlem akışı:

1. Jeofon dizi serimi (aralık 2 m)
2. Kaynak atış (çekiç veya ağırlık düşürme)
3. Frekans-faz hız (f-k) dönüşümü
4. Dispersiyon eğrisi ters çözümü → Vs profil

Derinlik: 30–40 m tipik (Vs30 hesabı için ideal).

7.2 ReMi (Refraction Microtremor)

Çevresel gürültüden (trafik, rüzgar) faydalanan pasif sismik. Şehirde aktif kaynaktan daha uygun.

7.3 Downhole / Crosshole sismik

• Downhole: Kuyuya indirilen jeofon, yüzeyden kaynak atış.
• Crosshole: İki kuyu arası doğrudan dalga seyahati.

Avantaj: Yüksek çözünürlük (her 1–2 m'de Vs/Vp).

7.4 ERT (Electrical Resistivity Tomography)

Elektrik direnç ile yeraltı görüntüleme; dolgu sınırı, yeraltı suyu, boşluk tespiti.

Schlumberger dizilimi en yaygın; 4 elektrot sistemi + dipol-dipol varyantları.

7.5 GPR (Ground Penetrating Radar)

Yüksek frekanslı elektromanyetik dalga; sığ (0–10 m) detay haritalama.

Uygulamalar:

• Boşluk/galeri tespiti
• Eski temel kalıntısı
• Zemin-kaya sınırı
• Sığ gömülü altyapı tespiti

7.6 Jeofizik yöntem seçim tablosu

Tablo: 7.6 Jeofizik yöntem seçim tablosu özeti.

8. Laboratuvar Deneyleri

8.1 Fiziksel deneyler

Su içeriği (TS 1900-1 Madde 4.1)

$$w = \frac{m_w - m_s}{m_s} \cdot 100 \ (\%)$$

$m_w$: nemli numune kütlesi, $m_s$: fırında (105 °C, 24 saat) kuru numune.

Doğal birim hacim ağırlığı

$$\gamma_n = \frac{W}{V}$$

Parafin kaplama yöntemi yumuşak numuneler için standart.

Özgül ağırlık

$$G_s = \frac{m_s}{V_s \cdot \rho_w}$$

Piknometre yöntemi (TS 1900-1 Madde 5).

8.2 Granülometri ve Atterberg limitleri

Elek analizi

Tablo: Elek analizi özeti.

Hidrometre (ince tane <0,075 mm)

Stokes yasası:

$$v = \frac{(G_s - 1) g D^2}{18 \nu}$$

Atterberg limitleri (TS 1900-1 Madde 8)

• Likit limit (LL): Casagrande aleti, 25 vuruşta çatlağın birleşmesi
• Plastik limit (PL): 3 mm çaplı rulo ile kırılma sınırı
• Plastisite indeksi: $PI = LL - PL$

8.3 Konsolidasyon (Terzaghi)

Oedometer deneyi ile $c_v$, $C_c$, $C_r$ hesaplanır.

$$c_v = \frac{T_v \cdot H_{dr}^2}{t}$$

Sıkışma indeksleri:

$$C_c = \frac{\Delta e}{\Delta \log \sigma'} \quad \text{(ana sıkışma)}$$ $$C_r \approx \frac{C_c}{5 \div 10} \quad \text{(yeniden yükleme)}$$

1D konsolidasyon oturması:

$$S_c = \frac{C_c \cdot H_0}{1 + e_0} \cdot \log\left(\frac{\sigma'_{v0} + \Delta \sigma'}{\sigma'_{v0}}\right)$$

$H_0$: kil tabakası kalınlığı, $e_0$: başlangıç boşluk oranı.

Skempton'un $m_v$ formülasyonu (alternatif):

$$m_v = \frac{\Delta \varepsilon}{\Delta \sigma'}, \quad S_c = m_v \cdot \Delta \sigma' \cdot H_0$$

8.4 Kesme deneyleri

Direkt kesme (TS 1900-1 Madde 12)

60 × 60 mm kesme kutusu; normal gerilme altında yatay kayma.

$$\tau_f = c' + \sigma'_n \tan \phi'$$

3 farklı $\sigma_n$ değerinde deney → Mohr-Coulomb zarf çizimi.

Üç eksenli (triaxial)

Tablo: Üç eksenli (triaxial) özeti.

Mohr-Coulomb:

$$\sin \phi' = \frac{\sigma_1 - \sigma_3}{\sigma_1 + \sigma_3 - 2c' \cot \phi'}$$

Vane, UCS, Brazilian (tamamlayıcı)

$$c_u = \frac{q_u}{2} \quad \text{(UCS'den, saha vane ile çapraz doğrulama)}$$

8.5 Kompaksiyon deneyleri

Proctor (Standart / Modifiye)

Tablo: Proctor (Standart / Modifiye) özeti.

Optimum su içeriği ($w_{opt}$) + maksimum kuru birim hacim ($\gamma_{d,max}$) bulunur.

CBR (California Bearing Ratio)

$$CBR = \frac{P_{deney}}{P_{standart}} \cdot 100 \ (\%)$$

2,5 mm penetrasyonda karşılaştırılır; yol üstyapı tasarımında kritik.

9. Zemin Sınıflandırma (USCS + TBDY ZA–ZF)

9.1 USCS (Unified Soil Classification System, ASTM D2487)

Tablo: 9.1 USCS (Unified Soil Classification System, ASTM D2487) özeti.

9.2 TBDY 2018 Tablo 16.1 — Yerel Zemin Sınıfları

Tablo: 9.2 TBDY 2018 Tablo 16.1 — Yerel Zemin Sınıfları özeti.

Kritik önem: Zemin sınıfı, deprem spektrum katsayılarını (F_S, F_1) doğrudan belirler. Yanlış sınıflandırma, yapı taban kesme kuvvetinde %30–50 hata üretebilir.

9.3 ZF koşullarında özel etüt

TBDY 2018 Madde 16.4.3: Aşağıdaki durumlardan herhangi biri varsa zemin otomatik ZF sayılır:

• Sıvılaşabilir tabaka (herhangi bir derinlikte)
• 3 m ve üzeri yumuşak turba
• Şişen (smektitik) kil > 8 m
• Sensitif (ST > 8) kil > 3 m
• Kuvvetli eğime sahip zemin üzerinde yapı

ZF sınıfında yerel spektrum üretimi zorunludur (doğrusal olmayan 1D analiz).

10. Sıvılaşma Analizi (TBDY §16.4.2)

Sıvılaşma, suya doygun gevşek kumun deprem sırasında efektif gerilmesini kaybederek akışkan davranışa geçmesidir. 1999 Adapazarı, 2011 Van ve 2023 Kahramanmaraş'ta gözlenen yaygın bir zemin yenilmesidir.

10.1 Seed-Idriss Sadeleştirilmiş Yöntem

CSR (Cyclic Stress Ratio)

$$CSR = 0{,}65 \cdot \frac{a_{max}}{g} \cdot \frac{\sigma_{v0}}{\sigma'_{v0}} \cdot r_d$$

• $a_{max}/g$: PGA (AFAD haritası)
• $\sigma_{v0}$: toplam düşey gerilme
• $\sigma'_{v0}$: efektif düşey gerilme
• $r_d$: derinlik azaltma faktörü

$r_d$ hesabı (Liao-Whitman 1986):

$$r_d = 1{,}0 - 0{,}00765 z \quad (z \le 9{,}15 \ \text{m})$$ $$r_d = 1{,}174 - 0{,}0267 z \quad (9{,}15 < z < 23 \ \text{m})$$

CRR (Cyclic Resistance Ratio) — SPT tabanlı

Youd et al. 2001 (NCEER):

$$CRR_{7,5} = \frac{1}{34 - (N_1)_{60,cs}} + \frac{(N_1)_{60,cs}}{135} + \frac{50}{[10 (N_1)_{60,cs} + 45]^2} - \frac{1}{200}$$

İnce malzeme düzeltmesi ($(N_1)_{60,cs}$):

$$(N_1)_{60,cs} = \alpha + \beta \cdot (N_1)_{60}$$

Tablo: CRR (Cyclic Resistance Ratio) — SPT tabanlı özeti.

Güvenlik faktörü

$$FS = \frac{CRR_{7,5} \cdot MSF \cdot K_\sigma \cdot K_\alpha}{CSR}$$

• MSF (Magnitude Scaling Factor): $MSF = (M_w/7{,}5)^{-2,56}$
• $K_\sigma$ (aşırı örtü düzeltmesi): $K_\sigma = (\sigma'_{v0}/p_a)^{f-1}$, $f$ = 0,7–0,8
• $K_\alpha$ (eğim düzeltmesi): $\alpha < 0{,}1$: 1,0; daha yüksek eğimlerde tablo değeri

Kabul kriteri:

$$FS \ge 1{,}2 \quad \text{TBDY 2018 zorunlu sınır}$$

10.2 CPT tabanlı CRR (Robertson 2009)

$$CRR_{7,5} = 93 \left(\frac{q_{c1N,cs}}{1000}\right)^3 + 0{,}08$$

Üstelik CPT sürekli profil olduğu için tabaka geçişlerinde SPT'den daha güvenilir çıkar.

10.3 Vs tabanlı CRR (Andrus-Stokoe 2000)

$$CRR_{7,5} = a \left(\frac{V_{s1}}{100}\right)^2 + b \left(\frac{1}{V_{s1}^* - V_{s1}} - \frac{1}{V_{s1}^*}\right)$$

$a = 0{,}022$, $b = 2{,}8$, $V_{s1}^*$ = 200–215 m/s.

10.4 Sıvılaşma sonrası oturma

Ishihara-Yoshimine 1992 grafiği ile hacimsel birim deformasyon ($\varepsilon_v$) belirlenir:

$$S_{liq} = \sum \varepsilon_v \cdot H_i$$

Tipik değerler: FS = 1,0'da $\varepsilon_v \approx 3–5\%$; FS = 0,5'te $\varepsilon_v \approx 10–15\%$.

10.5 Yanal yayılma

Sıvılaşmış zemin üzerinde yanal yayılma deplasmanı:

$$\log D_H = -16{,}713 + 1{,}532 M - 1{,}406 \log R^* - 0{,}012 R + 0{,}592 \log W + 0{,}540 \log T_{15} + 3{,}413 \log(100 - F_{15}) - 0{,}795 \log(D50_{15} + 0{,}1)$$

(Youd-Hansen-Bartlett 2002). Temel-kazık hattı projelendirmesinde kritik.

11. Sondaj Derinliği Belirleme Kriterleri

11.1 Temel tipine göre minimum derinlik

Tablo: 11.1 Temel tipine göre minimum derinlik özeti.

11.2 Basınç balon derinliği (pressure bulb)

Temel altında gerilme artışının %10'a düştüğü derinlik kritiktir; bu seviyeye kadar olan zemin taşıma/oturmaya katılır.

$$\Delta \sigma_z = \frac{q_0}{[1 + (r/z)^2]^{3/2}} \quad \text{(Boussinesq noktasal yük)}$$

Pratik kural: Basınç balonunun etkili derinliği radye temelde 2B, şerit temelde 1,5B, tekil temelde B civarındadır.

11.3 Sıvılaşma için ek derinlik

TBDY 2018 Madde 16.4.2: sıvılaşma kontrolü en az 20 m derinliğe kadar yapılır. Daha derin gevşek tabakaların da taranması gerekir (su tablası altında kum varsa).

11.4 Kaya tabaka girişi

Sağlam kayaya ulaşılmışsa sondaj minimum 3 m kayaya girecek şekilde sürdürülür (temel ankastreli varsayımı doğrulaması için).

11.5 Derinlik belirleme akışı

flowchart TD
  A[Temel tipi belirle] --> B{Tekil/Serit/Radye?}
  B -->|Tekil| C[1.5B veya 10m]
  B -->|Radye| D[3B veya 20m]
  B -->|Kazikli| E[3D kazik ucundan]
  C --> F[Su tablasi var mi?]
  D --> F
  E --> F
  F -->|Evet| G[+10m sivilasma kontrolu]
  F -->|Hayir| H[Kaya ulasildi mi?]
  G --> H
  H -->|Evet| I[3m kayaya gir]
  H -->|Hayir| J[Derinligi artir, +5m]
  I --> K[Sondaj tamam]
  J --> H

12. Zemin Etüdü Raporu İçeriği (TBDY §16.2.7)

TBDY 2018 Madde 16.2.7, raporun asgari içeriğini bağlayıcı olarak listeler. 11 ana başlık her rapor için zorunludur.

12.1 Rapor kapak ve özet

• Proje adı + parsel bilgisi (il/ilçe/ada/parsel)
• Yatırımcı + müşavir + etüt firması (TÜRKAK numarası)
• Sorumlu jeoteknik mühendisi imzası + kaşe
• Rapor tarih + revizyon numarası
• Rapor özeti (1 sayfa — deprem ivmesi, zemin sınıfı, taşıma gücü, sıvılaşma riski)

12.2 Proje bilgisi

• Yapı tipi (konut/ticari/endüstriyel)
• Kat sayısı + bina yüksekliği + BKS sınıfı
• Deprem tasarım sınıfı (DTS 1–4)
• Bina önem katsayısı (I)
• Öngörülen temel tipi + derinliği
• Bodrum/kazı derinliği

12.3 Jeoloji ve hidrojeoloji

• Bölgenin genel jeolojisi (MTA 1/25.000 özeti)
• Parseldeki formasyonlar
• Fay haritası (aktif fay mesafesi)
• Yeraltı suyu seviyesi (48 saatlik ölçüm)
• DSİ verisi ile karşılaştırma

12.4 Saha çalışmaları

• Sondaj lokasyonları (aplikasyon haritası + koordinat)
• Her sondaj için log konfigürasyonu:
  • Derinlik, Rl, tabaka sınırı
  • SPT değerleri (ham + düzeltilmiş)
  • RQD (kaya)
  • Örselenmemiş/örselenmiş numune yeri
  • Yeraltı su seviyesi
• CPT sondaj logları
• Jeofizik sonuçları (MASW, downhole)

12.5 Laboratuvar sonuçları

Tablo formunda:

• Fiziksel parametreler ($w$, $\gamma_n$, $G_s$, $e_0$)
• Granülometri + Atterberg
• Konsolidasyon ($C_c$, $C_r$, $c_v$, $\sigma'_p$)
• Kesme ($c$, $\phi$, $c_u$)
• Kompaksiyon (varsa)

12.6 Zemin profil çizimleri

• Her sondaj için düşey profil
• 2+ enine kesit (projenin uzun ekseni boyunca)
• Renklendirme USCS'ye göre

12.7 Zemin sınıflandırma

• USCS grup sembolleri
• TBDY 2018 ZA–ZF sınıfı
• Vs30 hesaplama tablosu
• Spektrum katsayıları (F_S, F_1) önerisi

12.8 Temel tasarım parametreleri

Tablo: 12.8 Temel tasarım parametreleri özeti.

12.9 Geoteknik analizler

• Taşıma gücü hesabı (Terzaghi / Meyerhof / Vesic)
• Oturma hesabı (elastik + konsolidasyon)
• Sıvılaşma analizi (SPT + CPT)
• Şev stabilitesi (varsa)
• Yanal toprak basıncı (bodrum duvarı için)

12.10 Temel tasarım önerisi

• Önerilen temel tipi (tekil, şerit, radye, kazıklı)
• Temel derinliği ve nedeni
• Oturma tahmini (2 yıllık konsolidasyon oturması)
• Zemin iyileştirme gereği (varsa)

12.11 Özel uyarılar ve sınırlamalar

• Rapor geçerlilik süresi (önerilen 2 yıl)
• Saha değişikliği durumunda revize gereksinimi
• Kazı sırasında kontrol noktaları

13. Worked Example: 5 Katlı Konut Zemin Etüdü

Senaryo. 5 katlı betonarme çerçeve konut, İstanbul Avcılar (DTS 1, Z3 zemin beklenen), radyeli temel. Parsel alanı 420 m², yapı oturma alanı 280 m². PGA = 0,45g (AFAD 2018). Su tablası beklenen derinlik 3 m.

13.1 Saha kampanyası planlama

TBDY 2018 Madde 16.2.4 gereği:

Tablo: 13.1 Saha kampanyası planlama özeti.

Sondaj dağılımı:

• BH-1: Yapı merkezi (20 m)
• BH-2: SE köşe (20 m)
• BH-3: NW köşe (20 m)

CPT: BH-1 yanında 1 adet CPTu (18 m).

13.2 Sondaj sonuçları (BH-1 logu özet)

Tablo: 13.2 Sondaj sonuçları (BH-1 logu özet) özeti.

13.3 Laboratuvar özeti

Tabaka 5 (yumuşak kil 11–15,5 m) için:

Tablo: 13.3 Laboratuvar özeti özeti.

13.4 Vs30 hesabı (MASW)

Tablo: 13.4 Vs30 hesabı (MASW) özeti.

$$V_{s30} = \frac{30}{0{,}0133 + 0{,}0222 + 0{,}0182 + 0{,}0208 + 0{,}0156 + 0{,}0263} = \frac{30}{0{,}1164} \approx 258 \ \text{m/s}$$

Sonuç: Vs30 = 258 m/s → TBDY ZD sınıfı (180–360 m/s aralığı).

Ancak tabaka 3'te (4,5–7 m) sıvılaşma riski olduğundan ZF kapsamında özel değerlendirme gerekir.

13.5 Sıvılaşma kontrolü (tabaka 3, z = 5,5 m)

Gerilme:

• $\sigma_{v0} = 2 \cdot 16{,}5 + 3{,}5 \cdot 18{,}5 = 97{,}75$ kPa
• $u_0 = (5{,}5 - 3{,}0) \cdot 9{,}81 = 24{,}5$ kPa
• $\sigma'_{v0} = 97{,}75 - 24{,}5 = 73{,}25$ kPa

CSR:

$$r_d = 1 - 0{,}00765 \cdot 5{,}5 = 0{,}958$$ $$CSR = 0{,}65 \cdot 0{,}45 \cdot \frac{97{,}75}{73{,}25} \cdot 0{,}958 = 0{,}374$$

$(N_1)_{60}$ düzeltmesi:

$$C_N = \sqrt{\frac{100}{73{,}25}} = 1{,}168$$ $$(N_1)_{60} = 8 \cdot 1{,}168 = 9{,}3$$

FC = %15 (laboratuvar): $\alpha \approx 1{,}6$, $\beta \approx 1{,}058$

$$(N_1)_{60,cs} = 1{,}6 + 1{,}058 \cdot 9{,}3 = 11{,}4$$

CRR$_{7,5}$ (Youd 2001):

$$CRR_{7,5} = \frac{1}{34 - 11{,}4} + \frac{11{,}4}{135} + \frac{50}{[10 \cdot 11{,}4 + 45]^2} - \frac{1}{200}$$ $$CRR_{7,5} = 0{,}0442 + 0{,}0844 + 0{,}0019 - 0{,}005 = 0{,}1255$$

Düzeltmeler: $M_w = 7{,}4$; $MSF = (7{,}4/7{,}5)^{-2,56} = 1{,}036$. $K_\sigma = (73{,}25/100)^{-0,3} \approx 1{,}10$. $K_\alpha = 1{,}0$ (yatay).

$$FS = \frac{0{,}1255 \cdot 1{,}036 \cdot 1{,}10 \cdot 1{,}0}{0{,}374} = 0{,}382$$

Sonuç: $FS = 0{,}38 < 1{,}2$ → Sıvılaşma kesinleşti. Temel kazıklı seçilmeli veya zemin iyileştirme (stone kolonlar / derin sıkıştırma) önerilmeli.

13.6 Taşıma gücü (radyeli senaryo — hipotetik)

Kazıklı temel önerisine geçilmeden önce radye tabakasının (15,5–20 m sert kil) taşıma kapasitesi:

$$q_u = c_u N_c s_c d_c + \sigma'_{v0} N_q s_q d_q + 0{,}5 \gamma B N_\gamma s_\gamma d_\gamma$$

Bu formüldeki sembollerBu formülde geçen işaretler8 sembol · göster/gizle

q_u

Nihai taşıma gücü

kPa, kN/m²

İzin verilebilir taşıma gücü hesabında güvenlik katsayısına bölünür.

B

Temel genişliği veya kanal/eleman genişliği

m, mm

Geoteknikte genellikle temelin dar boyutudur.

N_c

Kohezyon terimi taşıma gücü katsayısı

Boyutsuz

İçsel sürtünme açısına bağlıdır.

N_q

Örtü basıncı terimi taşıma gücü katsayısı

Boyutsuz

İçsel sürtünme açısına bağlıdır.

N_γ

Birim hacim ağırlığı terimi taşıma gücü katsayısı

Boyutsuz

Kaynak/yönteme göre tanımı değişebileceği için yöntem adıyla birlikte verilmelidir.

d_c

Kohezyon terimi derinlik faktörü

Boyutsuz

Temel gömme derinliğine ve yönteme bağlı düzeltme katsayısıdır.

d_q

Örtü basıncı terimi derinlik faktörü

Boyutsuz

Temel gömme derinliğine ve yönteme bağlı düzeltme katsayısıdır.

d_γ

Birim hacim ağırlığı terimi derinlik faktörü

Boyutsuz

Temel gömme derinliğine ve yönteme bağlı düzeltme katsayısıdır.

Meyerhof faktörleri ($\phi = 0$ kil): $N_c = 5{,}14$, $N_q = 1$, $N_\gamma = 0$.

$D_f = 2{,}5$ m (bodrum), $B = 15$ m (radye), $c_u = 120$ kPa:

$$q_u = 120 \cdot 5{,}14 \cdot s_c \cdot d_c + (2{,}5 \cdot 18) \cdot 1 \cdot 1 \cdot 1$$

Şekil faktörü $s_c = 1 + 0{,}2 (B/L) = 1{,}15$; derinlik faktörü $d_c = 1{,}10$:

$$q_u = 120 \cdot 5{,}14 \cdot 1{,}15 \cdot 1{,}10 + 45 = 780 + 45 = 825 \ \text{kPa}$$ $$q_{all} = \frac{825}{3} = 275 \ \text{kPa}$$

Kontrol: Yapı taban basıncı $\approx 80$ kPa (5 katlı konut). $80 < 275$ — taşıma yeterli, ancak sıvılaşabilir 7 m tabakanın üstünden geçmek sorunlu. Kazıklı temel gerekir.

13.7 Temel önerisi

Kazıklı temel — Franki veya CFA:

• Kazık ucu: 20 m (sert kil tabakasına 4,5 m göm)
• Çap: 60 cm
• Kazık adedi: 24 (kolon altında grup)
• Tek kazık eksenel taşıma: $Q_u = Q_s + Q_p = 520 + 290 = 810$ kN
• $Q_{all} = 810/2{,}5 = 324$ kN
• Kazık grubu kapasitesi: FS = 2,5 → uygun

Sıvılaşma sonrası çevre etkisi: Negatif sürtünme katkısı = 1 kazık için ~65 kN (yumuşak kil aşağı hareketi).

13.8 Rapor özeti (1 sayfa çıktı)

Tablo: 13.8 Rapor özeti (1 sayfa çıktı) özeti.

Sonuç: Proje, kazıklı temel + Z4 uyumlu özel spektrum ile tasarlanmalıdır.

14. Saha Uygulamasında Sık Hatalar (Yazar Deneyimi)

14.1 SPT ile ilgili hatalar

• Enerji düzeltmesi atlanıyor: Türkiye'de kullanılan güvenlik çekiçleri %45–55 enerji verimliliği ile çalışır; $\eta_H \approx 0{,}75–0{,}92$ olmalı. Enerji düzeltmesi atlanırsa $N$ değerleri %20–40 yüksek çıkar.
• Çakıllı tabakada SPT: Darbe sayısı 50+ çıkıyorsa "refusal" denir; fakat çakıl bloğuna çarpma anlamına gelebilir. Bu değerler tabaka dayanımını temsil etmez.
• Kuyu temizliği yetersiz: Matkaptan sonra kuyu dibi çökeltisi kaldırılmadan SPT alınırsa $N$ değeri düşük gelir.
• Örselenmemiş numune SPT tüpüne konuluyor: Yanlış uygulama; laboratuvarda konsolidasyon imkansızlaşır.

14.2 CPT ile ilgili hatalar

• Hız ihlali: 2 cm/s üstünde batırma uç direncini artırır; iş yoğunluğunda operator kesilir.
• Konik aşınması: 2000 metre penetrasyon sonrası değiştirilmeli; aşınmış koni yaklaşık %10 dayanım düşüklüğüne yol açar.
• Çakılda zorlama: Sondaj hasarı ve ölçüm tartışmaya açık; CPTu için maksimum tane 4 mm.

14.3 Laboratuvar hataları

• Numune bekletilmesi: Örselenmemiş numune 7 günden fazla tutulursa %10–15 kayma dayanımı kaybı olur.
• Hidrometre sıcaklık düzeltmesi: 20 °C dışında ölçüm yapılırsa sonuçlar sistemik hatalı.
• Atterberg'de numune büyüklüğü: < 200 g örnek istatistiksel olarak güvenilmez.
• CU deneyinde satürasyon: B-value > 0,95 altında yapılan CU sonuçları güvenilmez.

14.4 Yeraltı suyu ölçüm hataları

• Sondaj sonrası hemen okuma: Bentonit ile dolan kuyuda gerçek su tablası 24–48 saatten önce görünmez.
• Piyezometre yerleşimi: Filtre sondajın içine değil, hedef tabakaya gelecek şekilde yerleştirilmeli.
• Mevsim yanlılığı: Yaz sonunda ölçülen düşük seviye, gerçek proje risk seviyesinden uzak.

14.5 Sıvılaşma analizinde hatalar

• FC yanlış belirlenmiş: Lab numunesi reprezantatif değilse CRR hatalı çıkar.
• Deprem büyüklüğü yanlış: AFAD haritasında M7,5 kabulü çoğunlukla yetersiz; $M_w$ spesifik olarak seçilmeli.
• $K_\sigma$ düzeltmesi atlanıyor: Derin kum tabakalarında kritik.

14.6 Rapor yazım hataları

• Bulgu-öneri kopukluğu: Rapor özeti ile ana metinde farklı değer çıkarımı.
• Jeneric öneri: "Uygun temel seçilmelidir" gibi belirsiz ifade, denetimi geçmez.
• Spektrum katsayıları belirsiz: F_S, F_1 değerleri rapora işlenmemişse proje bütünlüğü bozulur.

15. Rapor Denetimi ve Akreditasyon (TS EN ISO 17025, TÜRKAK)

15.1 TÜRKAK akreditasyon süreci

Türkiye'de zemin etüdü laboratuvarları TS EN ISO/IEC 17025 kapsamında TÜRKAK tarafından akredite edilir. Akreditasyon kapsamı:

• Deney metodu (ASTM/TS) listesi
• Personel yeterliliği (jeoteknik/malzeme mühendisi)
• Cihaz kalibrasyonu (ulusal/uluslararası izlenebilirlik)
• Yıllık gözetim denetimi
• 4 yılda bir yeniden akreditasyon

15.2 Rapor denetim kontrol listesi

Tablo: 15.2 Rapor denetim kontrol listesi özeti.

15.3 Belediye denetim aşaması

Ruhsat aşamasında belediye yapı denetim:

1. Rapor kapağı kontrolü (firma akreditasyon geçerli mi?)
2. Sondaj sayısı ve derinliği (TBDY 16.2.4 sınırı)
3. Zemin sınıfı + spektrum katsayıları
4. Sıvılaşma risk değerlendirmesi
5. Temel önerisi + proje uyumu

15.4 Yapı denetim firmasının rolü

6306 sayılı kanun kapsamında yapı denetim, etüt raporunu bağımsız incelemek ile yükümlüdür. Tespit edilen eksiklikler:

• Eksik sondaj → ek saha çalışması zorunlu
• Yanlış zemin sınıfı → revize + proje güncelleme
• Sıvılaşma atlanmış → kazıklı temel + ek hesap
• Eksik spektrum katsayısı → rapor revizyonu

16. 2026 İtibarıyla Etüt Maliyetleri (Tahmin Tablosu)

Fiyatlar 2026 başı piyasa ortalamalarıdır; bölgeye göre ±%20 sapma görülür.

16.1 Sondaj birim fiyatları

Tablo: 16.1 Sondaj birim fiyatları özeti.

16.2 Arazi deneyleri

Tablo: 16.2 Arazi deneyleri özeti.

16.3 Jeofizik

Tablo: 16.3 Jeofizik özeti.

16.4 Laboratuvar deneyleri

Tablo: 16.4 Laboratuvar deneyleri özeti.

16.5 Toplam etüt maliyeti (tipik senaryolar)

Tablo: 16.5 Toplam etüt maliyeti (tipik senaryolar) özeti.

16.6 İl bazında fiyat farkları

Tablo: 16.6 İl bazında fiyat farkları özeti.

17. TBDY 2018 → 2025 Taslak Güncellemesi

TBDY 2018'in 2025/2026 revizyon taslağı Çevre ve Şehircilik Bakanlığı tarafından görüş turunda. Zemin etüdü açısından öngörülen kritik değişiklikler:

17.1 Sıvılaşma değerlendirmesi

• Üç yöntem (SPT + CPT + Vs) zorunlu olacak (2018'de tek yöntem yeterli).
• $K_\sigma$ ve $K_\alpha$ düzeltmeleri açık tablolaştırılacak.
• Sıvılaşma sonrası oturma sayısal hesap şartı getiriliyor (sadece kalitatif değil).
• Ishihara-Yoshimine 1992 yerine Zhang et al. 2002 varsayılan yöntem olacak.

17.2 Zemin sınıflandırma (ZF)

• ZF kapsamı daraltılacak; hafif şişme etkisi çıkarılacak.
• "Özel durum gerektiren" ifadesi daha net kriterlerle değiştirilecek.
• Yerel spektrum üretimi için 1D eşdeğer doğrusal yerine doğrusal olmayan analiz öne çıkacak.

17.3 Saha deneyleri zorunluluğu

• Seviye 3 yapılar için CPTu + presiyometre birlikte zorunlu.
• Her sondajda en az 1 Shelby (örselenmemiş) numune şartı.
• SPT hammer enerji kalibrasyonu yıllık sertifika zorunlu.

17.4 Jeofizik

• Seviye 2 yapılarda MASW veya downhole zorunlu olacak.
• Vs30 yerine Vs10 ve Vs100 eklenecek (yüksek bina için).

17.5 Rapor formatı

• Dijital rapor + DWG/IFC eki zorunlu.
• Rapor imzası e-imza ile desteklenecek.
• Parametre veritabanı + ulusal merkeze yükleme (beklenti).

17.6 Etkilenen mevcut projeler

Taslak kabul edildikten sonra:

• Onay aşamasındaki projeler: eski mevzuat geçerli
• Yeni ruhsat projeleri: revize mevzuat zorunlu
• 6306 kapsamı dönüşüm: yeni kurallar eklenir

Projelerin 2025 sonunda başlayacak belirsizliğe karşı tampon süre 6 ay öngörülmektedir.

18. Sıkça Sorulan Sorular (SSS)

SSS-1: Zemin etüdü raporu ne kadar süre geçerlidir?

Kesin bir yasal süre yoktur; ancak endüstri pratiği 2 yıl olarak kabul edilir. Parselde önemli değişiklik (dolgu, kazı, su tablası dalgalanması) olmazsa 3 yıla uzatılabilir. 4 yıldan eski rapor belediye denetiminde çoğunlukla yeniletilir.

SSS-2: Komşu parsel etüdü kullanılabilir mi?

Kısmi kullanım mümkündür (jeoloji, genel zemin profili). Ancak TBDY 2018 Madde 16.2.1 her proje için kendi parsel etüdü şart koşar. Komşu veri sadece ön hazırlık ve sondaj planlamasında yardımcıdır.

SSS-3: SPT enerji düzeltmesi nasıl yapılır?

Her saha makinesi için yıllık enerji kalibrasyonu yapılır (instrumented rod). Enerji oranı ($\eta_H$) sertifikayla belgelenir. $N_{60}$ değeri, ölçülen $N$'in bu orana bölünmesiyle elde edilir. Kalibrasyon belgesi olmayan rapor TBDY 2018 kapsamında kabul edilmez.

SSS-4: CPT her projede gerekli mi?

TBDY 2018 zorunlu kılmaz; ancak üç durumda kesinlikle önerilir:

1. Sıvılaşma riski olan kumlu zeminler (sürekli profil kritik)
2. Yumuşak kil / silt bulunan alanlar ($c_u$ hassasiyeti)
3. Seviye 3 yapılar (hastane, okul, yüksek bina)

SSS-5: Sıvılaşma FS < 1,2 çıkarsa ne yapılır?

Üç seçenek:

1. Kazıklı temel — kazıkların sağlam tabakaya ulaşması
2. Zemin iyileştirme — stone kolon, derin sıkıştırma, jet grout
3. Parsel değiştirme — bazı durumlarda ekonomik çözüm

SSS-6: Vs30 neden önemli?

TBDY 2018 zemin sınıfını (ZA–ZF) Vs30 üzerinden belirler. Zemin sınıfı ise deprem spektrumunu — yapının çekeceği taban kesme kuvvetini — yönetir. Yanlış Vs30 (ör. 350 m/s yerine 220 m/s) yapı tasarımında %30–50 hata üretir.

SSS-7: Su tablası kuyu sondajdan daha sığ olabilir mi?

Evet. Sondaj boyunca kullanılan bentonit/polimer sıvısı gerçek su tablasını maskeler. Gerçek seviye, sondajın tamamlanmasından 24–48 saat sonra piyezometreyle ölçülür. Mevsimsel ölçüm (yağışlı-kuru) ek garanti sağlar.

SSS-8: Zemin etüdü + temel tasarımı aynı firmada mı olmalı?

Türkiye'de ayrı olması önerilir (bağımsız denetim ilkesi). Etüt firması zemin parametrelerini verir, statik proje mühendisi ise bağımsız olarak temel tasarımı yapar. Büyük projelerde proje yönetim hizmeti alan firmalar bu ayrımı kontrat ile garanti altına alır.

SSS-9: Rapor masraflarını kim öder?

• Yeni inşaat: Yatırımcı/müteahhit
• 6306 dönüşüm: Kat malikleri (ortak) + kentsel dönüşüm fonu katkısı
• Kamu yatırımları: İdare (belediye, bakanlık, KOSGEB)
• Sigorta: DASK kapsamı dışı; ek mühendislik sigortasıyla korunabilir

SSS-10: Etüt firması olarak hangi sertifikalar gereklidir?

• TMMOB (İnşaat Mühendisleri Odası) üyeliği
• TÜRKAK akreditasyonu (TS EN ISO/IEC 17025)
• Bakanlık yetkilendirme belgesi (Zemin Etüt İşlemleri Yeterlilik)
• Sorumlu jeoteknik mühendisi + 3 yıl saha tecrübesi
• Mühendislik sigortası (mesleki sorumluluk)

SSS-11: Kazı sırasında beklenmedik zemin çıkarsa ne yapılır?

Kazı sırasında gerçek zemin profili rapordan farklı çıkarsa:

1. Kazı durdurulur
2. Etüt firması çağrılır (saha kontrolü + ek sondaj)
3. Rapor revize edilir
4. Temel projesi güncellenir (varsa)
5. Belediye/yapı denetim bildirimi

Bu sürecin atlanması hem yasal risk hem de uzun vadeli yapı performansı kaybıdır.

SSS-12: Deprem sonrası zemin etüdü yenilenir mi?

Depremin Richter 5,5 üstü olduğu bölgelerde hasar görmeyen yapıların da etüdü yeniden değerlendirilir. Zira:

• Su tablasında dalgalanma
• Zemin yoğunluğu değişiklikleri
• Olası sıvılaşma sonrası konsolidasyon
• Yeni fay hatları aktivasyonu

ZF sınıfındaki parsellerde zorunlu revizyon önerilir.

Sonuç

Zemin etüdü, yapı mühendisliğinin görünmeyen ama en kritik temeli olan bir mesleki disiplindir. TBDY 2018 Bölüm 16'nın sıkı kuralları, TS 1900 deney standartları ve TS EN ISO 22475 numune alma prensipleri bir araya geldiğinde; sahadan rapora uzanan sürecin her adımı sayısal olarak denetlenebilir hale gelir. Bu rehberde işlenen 5 katlı konut örneği, karmaşık görünen saha + laboratuvar + sıvılaşma + tasarım zincirinin tek bir akışta nasıl çözüldüğünü somut olarak göstermektedir.

Her saha farklıdır; her proje özeldir. Ancak başarılı bir zemin etüdü üç sabit kuralın korunmasıyla elde edilir:

1. Kapsam tavizsiz — TBDY minimumları pazarlık konusu değildir.
2. Yöntem akredite — TÜRKAK dışı laboratuvar riski yükseltir.
3. Yorum ciddi — Rapor sayısal tavsiye üretmeli, belirsiz öneri kabul edilmez.

Pratik hesaplama için taşıma gücü, sıvılaşma riski, zemin sınıflandırma, şev stabilitesi ve konsolidasyon oturması araçlarını inceleyebilirsiniz.

Kaynaklar

1. TBDY 2018 — Türkiye Bina Deprem Yönetmeliği, Bölüm 16: Zemin ve Temel Etüdü. T.C. Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı, 2018.
2. TS 1900-1:2006 — İnşaat Mühendisliğinde Zemin Laboratuvar Deneyleri — Bölüm 1: Fiziksel Özelliklerin Tayini.
3. TS 1900-2:2006 — İnşaat Mühendisliğinde Zemin Laboratuvar Deneyleri — Bölüm 2: Mekanik Özelliklerin Tayini.
4. TS 5744 — İnşaat Jeolojisi — Sondajlar.
5. TS EN ISO 22475-1 — Geoteknik Soruşturma ve Test — Numune Alma Yöntemleri ve Yeraltı Suyu Ölçümleri.
6. TS EN ISO 14688-1 — Zemin Tanımlama ve Sınıflandırma — Bölüm 1: Tanımlama.
7. TS EN ISO 22476-1/3 — Arazi Deneyleri (CPT, SPT).
8. ASTM D1586 — Standard Test Method for Standard Penetration Test (SPT) and Split-Barrel Sampling of Soils.
9. ASTM D5778 — Standard Test Method for Performing Electronic Friction Cone and Piezocone Penetration Testing of Soils.
10. ASTM D2487 — Standard Practice for Classification of Soils for Engineering Purposes (USCS).
11. Seed HB, Idriss IM. Simplified procedure for evaluating soil liquefaction potential. ASCE J Soil Mech Found Div, 97(9):1249–1273, 1971.
12. Youd TL, Idriss IM, et al. Liquefaction resistance of soils: Summary report from the 1996 NCEER and 1998 NCEER/NSF workshops. ASCE J Geotech Geoenviron Eng, 127(10):817–833, 2001.
13. Robertson PK, Wride CE. Evaluating cyclic liquefaction potential using the CPT. Can Geotech J, 35(3):442–459, 1998.
14. Andrus RD, Stokoe KH. Liquefaction resistance of soils from shear-wave velocity. ASCE J Geotech Geoenviron Eng, 126(11):1015–1025, 2000.
15. Bowles JE. Foundation Analysis and Design, 5th ed. McGraw-Hill, 1996.
16. 6306 Sayılı Kanun — Afet Riski Altındaki Alanların Dönüştürülmesi Hakkında Kanun, 2012.
17. Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı — Zemin ve Temel Etüt İşleri Genelgesi 2019/6.
18. AFAD — Türkiye Deprem Tehlike Haritası (2018).
19. Ishihara K, Yoshimine M. Evaluation of settlements in sand deposits following liquefaction during earthquakes. Soils Found, 32(1):173–188, 1992.
20. Youd TL, Hansen CM, Bartlett SF. Revised multilinear regression equations for prediction of lateral spread displacement. ASCE J Geotech Geoenviron Eng, 128(12):1007–1017, 2002.

İlgili Hesaplama Araçları

Bu konuyla bağlantılı ücretsiz mühendislik hesaplama araçları:

• Deprem Yükü Hesaplama (TBDY 2018)
• Bina Periyodu Hesaplama
• Deprem Tasarım Sınıfı (DTS) Hesaplama
• Zemin Taşıma Gücü Hesaplama