Zemin Etüdü Saha Rehberi 2026

Zemin Etüdü Saha Rehberi: Arazi Verisinden Temel Kararına

Zemin etüdü, yapı ve çevresinin koşullarına uygun araştırma verilerini bir zemin modeline ve tasarım parametrelerine dönüştürür. Arazi, laboratuvar ve geoteknik değerlendirme birlikte ele alınır. Bu rehber, TBDY 2018 Bölüm 16 ve Ek 16A'nın seçili hükümlerini kaynaklarıyla açıklar; uygulama projesi veya bağımsız mühendislik onayı sunmaz.

Kaynak kontrolü — 22 Eylül 2026: Bakanlığın yayımladığı TBDY 2018 PDF nüshasındaki belirtilen maddelerle karşılaştırma yapılmıştır. TS 1900 ve TS EN ISO deney standartlarının güncel lisanslı nüshaları bu çalışma kapsamında karşılaştırılmamıştır. Deney yöntemi, kabul koşulu ve görev yetkisi tipik olarak ilgili güncel belge ve proje sorumlularınca belirlenir.

📋 İçindekiler

1. Zemin etüdünün amacı
2. Etüt aşamaları ve kapsam
3. TBDY araştırma kuralları
4. Saha hazırlığı
5. Sondaj yöntemleri
6. Arazi deneyleri
7. Jeofizik yöntemler
8. Laboratuvar deneyleri
9. Zemin sınıflandırma
10. Sıvılaşma değerlendirmesi
11. Sondaj derinliği
12. Veri Raporu ve Geoteknik Rapor
13. Açık varsayımlı eğitim örneği
14. Sık hatalar
15. Rapor kontrolü
16. Teklif kapsamını karşılaştırma
17. Mevzuat sürüm kontrolü
18. Sık sorulan sorular

1. Zemin Etüdünün Amacı

Zemin etüdü; yapı yüklerinin aktarılacağı ortamı, yeraltı suyunu ve çevre yapıların etkileşimini birlikte değerlendirir. Sondaj ve deney sonuçları tek başına temel seçimi değildir; veriler bir zemin modeli, tasarım parametreleri ve analizlerle ilişkilendirilir.

TBDY 16.2.1.1: Arazi ve laboratuvar araştırmalarının kapsamı; yapı ve bileşenleri, jeolojik yapı ve zemin birimleri, civar yapılar, yeraltı suyu, bölgesel deprem özellikleri ve çevre koşulları dikkate alınarak planlanır. Yeterli sayı ve derinlikte sondaj ve/veya muayene çukuru ile gerekli deney ve numune çalışmaları bu plana göre seçilir. Kaynak: TBDY, PDF 362.

Tasarım ekibine aktarılacak sorular

• Araştırılan zemin modeli hangi alanı ve derinliği temsil ediyor?
• Yeraltı suyu ölçümleri hangi tarihlerde ve hangi koşullarda alındı?
• Temel yükleri, kazı ve komşu yapılar için hangi analizler gerekiyor?
• Hangi veriler doğrudan ölçüm, hangileri korelasyon veya tasarım varsayımı?
• Ek araştırma veya sahaya özel inceleme gerektiren belirsizlikler neler?

Bu soruların yanıtları araştırma kapsamına göre değişir. Hasar istatistiği veya ruhsatın otomatik kabulü hakkında doğrulanmamış genellemeler, bir saha için etüt yeterliliğini göstermez.

2. Etüt Aşamaları ve Kapsam

Ön bilgi ve saha araştırması

Projenin başlangıcında mevcut haritalar, eski etütler, topoğrafya ve saha gözlemleri incelenebilir. Bunlar araştırma planını geliştirir; komşu parsel verisinin yeni yapının bütün zemin profilini temsil ettiği varsayılmaz.

Veri toplama ve tasarıma dönüştürme

TBDY 16.2.2: Zemin ve Temel Etüd Raporları, Veri Raporu ile Geoteknik Rapor olarak ayrılır. Veri Raporu araştırma bulgularını sunar; Geoteknik Rapor, statik ve deprem etkileri altında zemin modelini, tasarım parametrelerini, temel seçeneklerini ve mühendislik değerlendirmesini içerir. Kaynak: TBDY, PDF 362–363.

BYS, BKS ve etüt kategorileri

Bu rehberin eski sürümündeki “Seviye 1–2–3 = BKS” eşleştirmesi güncel yaklaşımda yer almaz. BYS bina yükseklik sınıfını, BKS bina kullanım sınıfını ifade eder; etüt kapsamını tek başına kat adedi veya bu etiketlerden biri belirlemez. Tablo 16.1 ise yerel zemin sınıflarına aittir. Güncel idari etüt kategorileri için ilgili esas belgesinin ayrıca değerlendirilmesi önerilir.

Özel araştırma gereksinimi; değişken tabakalanma, komşu kazı, şev, yeraltı suyu, sıvılaşma veya sorunlu zemin gibi proje koşullarıyla gerekçelendirilir. Sabit bir “her özel yapı için aynı sondaj paketi” önerilmez.

3. TBDY 2018'e Göre Araştırma Kapsamı

TBDY 16.2.1.2, zemin araştırmaları için Ek 16A kurallarına yönlendirir. Aşağıdaki hükümler araştırma planında birlikte değerlendirilir; tek bir alan hesabı sondaj programının yeterli olduğunu kanıtlamaz.

3.1 Sondaj sayısı ve yeri

TBDY 16A.1.2: Zemin değişkenliği, yapının taban alanı, aktardığı yükler ve çevre koşulları dikkate alınarak her 300 m² bina taban alanı için en az bir sondaj belirlenir. BYS ≤ 3 için sayı üçten az olamaz. Taban alanı 1000 m²'yi geçen binalarda en az beş sondaj, bina köşeleri ve ortası dikkate alınarak planlanır. Kaynak: TBDY, PDF 381.

TBDY 16A.1.3: Topoğrafik ve jeomorfolojik koşullar özel yerler göstermiyorsa sondaj yerleri en az yapı planının köşeleri ve ortasında seçilir. Yerleşimi belirsiz geniş sahalarda grid planlanır; şev duraysızlığı potansiyelinde stabilite analizine veri verecek hatlarda ve gerektiğinde yapı alanı dışında da sondaj seçilir. Sayı ve yerleşim hükümleri birlikte okunmalıdır.

3.2 Arazi deneyleri

TBDY 16A.2.1: Arazi deneyleri zemin koşulları ve proje gereksinimleriyle uyumlu aralıklarda yapılır; 1,50 m bir örnektir. CPT/CPTu'nun sondajlarla paralel planlanması yararlı olarak tanımlanır. Her proje için sabit deney/sondaj oranı veya koşulsuz CPT zorunluluğu bu hükümden çıkarılamaz. Kaynak: TBDY, PDF 381.

3.3 Laboratuvar deneyleri

TBDY 16A.3.1: Deneyler, zemin özelliklerini en çok 2 m aralıklarla tanımlamaya yeterli sayı ve derinliklerde, yapı ve zemin özelliklerine göre projeden sorumlu inşaat mühendisi tarafından planlanır ve yetkili laboratuvarlarda yapılır. Her tabaka için değişmez “3/2/1 deney” tablosu yerine proje ve numune koşulları esas alınır. Kaynak: TBDY, PDF 382.

3.4 Yerel zemin sınıfı ve yeraltı suyu

TBDY 16.4.2: Tablo 16.1 parametreleri, temel veya kazık başlığı alt kotundan aşağıya doğru 30 m için belirlenir. Bu kapsam, bütün sondajların yalnızca 30 m olması veya her sondajda aynı sismik deneyin zorunlu olması anlamına gelmez. Kaynak: TBDY, PDF 364–365.

TBDY 16A.2.6: Yeraltı suyu gözlem ve ölçümleri, suyun kuyuda dengeye ulaşmasına yetecek süre boyunca yapılır. Gerekli koşullarda piyezometreyle düzey veya basınç izlenir; bütün sahalara aynı 24 ya da 48 saat sınırı uygulanmaz. Kaynak: TBDY, PDF 382.

4. Saha Çalışmaları Öncesi Hazırlık

4.1 Mevcut veriler

Aşağıdaki liste bir hazırlık çerçevesidir; her veri kaynağının tarihi, ölçeği ve sahayı temsil etme sınırı kayıt altına alınmalıdır.

4.2 Saha ve lojistik planı

• Yapı yerleşimini, sondaj koordinatlarını ve kot referansını aynı planda gösterin.
• Yeraltı/yerüstü hatları, makine erişimi, komşu yapılar ve kazı güvenliği için sahaya özgü plan hazırlayın.
• Örnekleri sondaj, derinlik, tarih ve örnek türüyle izlenebilir biçimde etiketleyin.
• Laboratuvarla deney kapsamı, numune kalitesi, nakil ve teslim koşullarını önceden kararlaştırın.
• Saha değişikliklerinin araştırma programına etkisini proje sorumlusuyla kaydedin.

Araştırma noktalarının sayısı ve yeri Ek 16A hükümleriyle birlikte belirlenir. Parsel şekline göre otomatik “4 köşe + 1 orta” veya “L biçiminde 6 sondaj” paketi tek başına yeterlilik ölçütü değildir.

Bu bölüm sabit nakil sıcaklığı, bekleme günü, elektrik hattı yaklaşma mesafesi veya kazı derinliği sınırı vermez. Bu ayrıntılar uygulanacak yöntem, ekipman, iş güvenliği planı ve güncel belgelerle belirlenmelidir; kaynağı incelenmemiş sayılar standart hükmü olarak sunulmamalıdır.

5. Sondaj Yöntemleri ve Örnek Kalitesi

Sondaj yöntemi; zemin ve kaya koşulları, su, hedef derinlik ve gerekli örnek kalitesine göre seçilir. Döner, darbeli, burgu veya karotlu ilerleme yöntemlerinin kapasitesi ekipmana ve sahaya bağlıdır; tek bir katalog değeri bütün makineler için sınır değildir.

TBDY 16A.2.2–16A.2.4: Zemin ve proje koşullarına uygun aralıklarla örselenmiş ve örselenmemiş örnek alınır. Kohezyonlu tabakaların etki derinliği içindeki mühendislik özelliklerini tanımlayacak yeterli örselenmemiş örnek gerekir. Örnekleme aralığı ile deney aralığı aynı kabul edilmemelidir. Kaynak: TBDY, PDF 382.

TBDY 16A.2.5: Kaya sondajlarında karotiyer ve vidye tipi litolojik birimin özelliklerine göre seçilir; karot çapı için en az NX (54 mm) veya NQ (47,6 mm) verilir. Kaynakta geçen ölçüler, başka çap adlarının iç/dış çapıyla karıştırılmamalıdır. Kaynak: TBDY, PDF 382.

Karot verimi, RQD, süreksizlikler ve örnek kalitesi raporda kullanılan yöntemiyle belirtilmelidir. RQD hesabı veya sınıflama tablosu ancak ilgili yöntem belgesi, parça uzunluğu kabulü ve kırılmanın doğal/mekanik ayrımı açıklanarak kullanılmalıdır.

6. Arazi Deneyleri

6.1 SPT: ham ölçüm ve düzeltilmiş değerler

SPT kaydı; deney derinliği, ilerleme/darbe bilgileri, örnek ve ekipman özellikleriyle birlikte saklanır. Ham darbe sayısı, enerji düzeltmeli değer ve örtü gerilmesine göre normalize edilmiş değer farklı büyüklüklerdir. Raporda kullanılan düzeltmelerin kaynağı ve uygulama sırası gösterilmelidir; aynı düzeltme iki kez uygulanmamalıdır.

Eski sürümdeki $N_{60}$ formülüne örtü basıncı katsayısını katıp ardından tekrar çarpan akış güncel TBDY'de yer almaz. Sıvılaşma için SPT değerlendirmesi yapılacaksa TBDY Ek 16B bütünü ve kullanılan deney standardı esas alınır. Bu bölümde genel geçer sürtünme açısı veya drenajsız dayanım korelasyonu bulunmaz.

6.2 CPT ve CPTu

CPT penetrasyon boyunca direnç bilgisi; CPTu buna ek olarak boşluk suyu basıncı bilgisi sağlar. Sondaj ve numune verileriyle birlikte yorumlanır. Deneyin zeminde ilerleyebilmesi, ekipman kapasitesi, doygunluk ve veri kalitesi değerlendirilmeden sonuçlar otomatik zemin sınıfına dönüştürülmemelidir.

TBDY 16A.2.1, sondajlarla paralel planlanmış CPT/CPTu çalışmasını zemin profilinin sürekli ve sağlıklı belirlenmesi için yararlı olarak tanımlar. “Her sahada zorunlu”, “en güvenilir” veya “operatörden tamamen bağımsız” gibi mutlak sonuçlar bu hükümden çıkarılamaz. Kaynak: TBDY, PDF 381.

6.3 Kanatlı kesme, presiyometre ve dilatometre

Bu deneyler farklı gerilme yolları ve zemin davranışları hakkında veri üretir. Ölçülen tork, basınç veya yer değiştirme ile tasarım parametresi aynı şey değildir; cihaz geometrisi, düzeltme yöntemi, birim sistemi ve zemine uygunluk açıklanmalıdır. Dayanımı doğrudan veren kaynaksız sabit katsayılar ya da tek bir modül formülü bütün zeminler için kullanılmaz.

6.4 Arazi kayıtlarının asgari izlenebilirliği

• Nokta koordinatı, kotu, deney derinliği ve tarihi
• Ekipman ve yöntem belgesi; kalibrasyon kaydının gerçek kapsamı
• Ham veri, uygulanan düzeltmeler ve ara sonuçlar
• Numune/sondaj kaydıyla ilişki, kuyu ve yeraltı suyu koşulları
• Kullanım sınırları, aykırı sonuçlar ve gerekli ek araştırma

Liste bir raporlama önerisidir; TS EN ISO 22476 veya ASTM deney standardının bütün şartlarının doğrulandığı anlamına gelmez.

7. Jeofizik Yöntemler

Jeofizik ölçümler, sondaj ve numune verisini tamamlayan dolaylı araştırmalardır. Yöntem seçimi; araştırılan derinliğe, tabaka geometrisine, erişime, gürültüye ve gerekli çözünürlüğe göre gerekçelendirilir.

TBDY 16.4.2, sınıflandırmada kullanılan profil parametrelerini temel veya kazık başlığı alt kotundan başlayan 30 m için tanımlar. Bu kapsamda hesaplanan $V_{s30}$, seçilen ölçümün gerçekten temsil ettiği profil üzerinden verilmelidir. Kaynak: TBDY, PDF 364–365.

Ham kayıt, ölçüm geometrisi, yorum yöntemi, tabaka kalınlıkları ve çözüm belirsizliği raporda izlenebilmelidir. Yalnız hız ölçümünden taşıma gücü, sıvılaşma veya kesin temel uygunluğu kararı verilmez.

8. Laboratuvar Deneyleri

8.1 Deney planı ve sınıflandırma

TBDY 16A.3.1, deney sayısı ve derinliğini zemin özelliklerini en çok 2 m aralıklarla tanımlamaya yeterli olacak şekilde proje sorumlusunun planlamasına bağlar. Numune niteliği ve tabakanın temsil edilmesi, yalnız toplam deney sayısından daha açıklayıcıdır.

TBDY 16A.3.2: Sınıflandırma için kıvam limitleri, doğal su içeriği, elek, pipet/hidrometre ve özgül ağırlık deneyleri yeterli sayıda yapılır. Örselenmemiş örneklerde doğal su içeriği ve birim hacim ağırlık da belirlenir. Sorunlu zeminlerde ilk 15 m'den alınan tüm örneklerde pipet/hidrometre dâhil sınıflandırma deneyleri öngörülür. Kaynak: TBDY, PDF 382.

8.2 Mukavemet ve oturma parametreleri

TBDY 16A.3.3: Örselenmemiş örneklerde tabakaların mühendislik özelliklerini belirlemeye yönelik mukavemet deneyleri yapılır; drenajlı ve drenajsız parametreler proje gereksinimine göre seçilir. Killi zeminlerde oturma hesapları için örselenmemiş örnekler üzerinde ödometre-konsolidasyon deneyleri yapılır. Kaynak: TBDY, PDF 382.

8.3 Birim ve deney standardı kontrolü

Efektif gerilme parametreleri ile toplam gerilme parametreleri karıştırılmamalıdır. Tek bir korelasyon, tüm zeminler için deney sonucu yerine kullanılamaz. Eski metindeki kaynaksız katsayılar ve hatalı Mohr–Coulomb bağıntısı bu nedenle kaldırılmıştır.

Laboratuvar deneylerinde numune kurutma sıcaklığı/süresi, cihaz boyutu, elek sınırı, deney adedi veya kabul limiti gibi parametreler için uygulanan yöntem ve sürüm raporda gösterilmelidir.

9. Zemin Sınıflandırma: Malzeme Tanımı ve Yerel Zemin Sınıfı

USCS gibi malzeme sınıflandırmaları ile TBDY'nin deprem hesabında kullanılan yerel zemin sınıfları aynı amaçla oluşturulmaz. Bir numunenin malzeme adı, bütün profilin ZA–ZF sınıfını tek başına belirlemez.

9.1 Tablo 16.1'in sayısal parametreleri

Aşağıdaki tablo TBDY Tablo 16.1'deki sayısal aralıkları özetler. Bu sayısal parametreler tek başına değil; tablodaki zemin tanımları ve özel koşullar ile birlikte değerlendirilmelidir.

ZE için ek profil koşulu: Tablo 16.1; $PI>20$, $w>40\%$ koşullarını sağlayan, toplamda 3 m'den kalın yumuşak kil ($c_u<25$ kPa) içeren profilleri de ZE tanımında verir. Bu tanım yalnız hız eşiğine indirgenmemelidir. Kaynak: TBDY Tablo 16.1, PDF 364.

9.2 ZF: sahaya özel araştırma gerektiren koşullar

TBDY Tablo 16.1'de ZF için şu dört koşul grubu yer alır:

1. Deprem etkisi altında çökme ve potansiyel göçme riski taşıyan zeminler; sıvılaşabilir zeminler, yüksek derecede hassas killer veya göçebilir zayıf çimentolu zeminler gibi.
2. Toplam kalınlığı 3 m'den fazla turba ve/veya organik içeriği yüksek killer.
3. Toplam kalınlığı 8 m'den fazla, yüksek plastisiteli PI > 50 killer.
4. 35 m'den kalın yumuşak veya orta katı killer.

Kaynak: TBDY Tablo 16.1, PDF 364. Eğim tek başına otomatik ZF tanımı değildir; şev duraylılığı gereksinimi ayrıca değerlendirilir.

9.3 Ortalama hız ve profil başlangıcı

TBDY 16.4.2 Denklem 16.2: Temel veya kazık başlığı alt kotundan itibaren 30 m'lik profil için tabaka kalınlıkları $h_i$ ve kayma dalgası hızları $V_{s,i}$ kullanılır:

$$V_{s30}=\frac{30}{{\sum }_i{h}_i/V_{s,i}},\sum _i{h}_i=30\mathrm{m}.$$

Kalınlık metre, hız m/s alındığında payda saniye, sonuç m/s olur. Kalınlık ağırlıklı aritmetik ortalama bu bağıntının yerine kullanılamaz. Kaynak: TBDY, PDF 364–365.

TBDY 16.4.3: Yüzeysel temelde temel tabanı ile kaya üst kotu arasında 3 m'den fazla zemin varsa ZA veya ZB tanımlaması yapılmaz. Bu hüküm ZF koşullarının listesi değildir. Kaynak: TBDY, PDF 365.

10. Sıvılaşma Değerlendirmesi: TBDY 16.6

10.1 Kapsam ve gerekli veriler

TBDY 16.6.1: DTS=1, 1a, 2 ve 2a binalarda; ZD, ZE veya ZF grubundaki, sürekli tabaka ya da kalın mercekler hâlindeki ve maddede belirtilen kapsam/istisnalara giren kumlu zeminler için sıvılaşma potansiyeli arazi ve laboratuvar verileriyle incelenir ve ayrıntılı raporlanır. Bir tek hız veya ham SPT sonucu bu incelemeyi tamamlamaz. Kaynak: TBDY, PDF 366.

TBDY 16.6.2–16.6.3: Tanım, yeraltı su seviyesi altında yüzeyden 20 m'ye kadar olan kohezyonsuz veya düşük kohezyonlu ($PI<12$) zeminleri kapsar. Araştırma en az SPT ve/veya CPT ile ilgili tabakaların tane dağılımı, su muhtevası ve Atterberg limitlerini içerir. Kaynak: TBDY, PDF 366.

TBDY 16.6.5–16.6.6: Potansiyel olarak sıvılaşabilir temel altı zeminde düzeltilmiş $N_{1,60}<30$ için tetiklenme değerlendirmesi öngörülür. DTS=4 için belirtilen değerlendirme istisnası ise maddede sayılan kil/plastisite veya ince dane/düzeltilmiş SPT koşullarından en az biriyle birlikte okunur. “DTS=4 ise her durumda analiz gereksiz” sonucu çıkarılmaz. Kaynak: TBDY, PDF 367.

10.2 Güvenlik oranı ve sonucu

TBDY 16.6.9 Denklem 16.3 sıvılaşmaya karşı güvenlik koşulunu şöyle verir:

$$\frac{{\tau }_R}{{\tau }_{\mathrm{deprem}}}\ge 1,10.$$

Burada ${\tau }_R$ sıvılaşma direnci, ${\tau }_{\mathrm{deprem}}$ depremden oluşan ortalama tekrarlı kayma gerilmesidir. Her iki büyüklük aynı gerilme biriminde kullanılır. Rehberin önceki sürümündeki “TBDY gereği FS ≥ 1,2” ifadesi bu hükümle uyuşmadığı için düzeltilmiştir. Kaynak: TBDY, PDF 367.

TBDY 16.6.7, 16.6.9–16.6.10: Değerlendirme yalnız tetiklenme oranını içermez; dayanım ve rijitlik kaybı, taşıma gücü kaybı, duraylılık, oturma ve yanal yayılma etkileri de incelenir. Yerdeğiştirmelerin üstyapı/altyapıya etkisine göre gerekli üstyapı ve/veya zemin iyileştirmesi değerlendirilir.

10.3 Yöntem bütünlüğü

TBDY 16.6.8, SPT tabanlı yöntemi Ek 16B'ye yönlendirir; CPT veya kayma dalgası hızına dayalı değerlendirmede genel kabul gören yöntemlerin kullanılabileceğini belirtir. Farklı yöntemlerin düzeltmelerini, direnç bağıntılarını ve deprem büyüklüğü katsayılarını gerekçesiz birleştirmek uygun değildir.

Koordinat, yer hareketi düzeyi, yeraltı suyu, zemin profili ve deney düzeltmeleri bilinmeden “sıvılaşma kesinleşti” denmez. Bir güvenlik oranı tek başına kazık çapı, sayısı ve boyu seçmez.

11. Sondaj Derinliği Belirleme

TBDY 16A.1.4: Bina temelleri için sondaj derinliği, temel tabanından başlayarak yapı genişliğinin en az 1,5 katı veya net temel taban basıncından doğan gerilme artışının zeminin kendi ağırlığından kaynaklanan başlangıç efektif gerilmenin %10'una eşit olduğu derinlikten daha elverişsizi olacak şekilde seçilir. Kaynak: TBDY, PDF 381.

TBDY 16A.1.4(d) bendindeki yeraltı su seviyesi, zemin türü ve en az 20 m araştırma derinliği koşulunun güncel resmî metinle proje özelinde teyidi gerekir.

Kat sayısına göre sabit bir 15/20/25 m tablosu, bu ölçütlerin yerini tutmaz. Genişlik, temel kotu, yük ve gerilme yayılışı, kazı ve olası zayıf tabakalar birlikte değerlendirilmelidir.

12. Veri Raporu ve Geoteknik Rapor

TBDY 16.2.2.1 — Veri Raporu: Bölgenin ve sahanın jeolojik özellikleri, araştırma sondajı/muayene çukuru logları, zemin kesitleri, yeraltı suyu düzeyi, arazi/laboratuvar deney sonuçları ve jeofizik bulgular sunulur. Kaynak: TBDY, PDF 362.

TBDY 16.2.2.2 — Geoteknik Rapor: Statik, dinamik ve deprem etkileri altında zemin modeli, geoteknik tasarım parametreleri, temel tipi seçenekleri, analizler ve temel tasarım önerileri değerlendirilir. Yapı özellikleri ve performans düzeyiyle uyumlu taşıma gücü ve kısa/uzun süreli yerdeğiştirme-oturma değerlendirmeleri yapılır; şişme, net temel basıncı ve olası kaldırma kuvvetleri dikkate alınır. Kaynak: TBDY, PDF 362–363.

Raporu kullanılabilir kılan kayıt zinciri

Bu liste editoryal bir kontrol çerçevesidir; tüm idari teslim şartlarını içerdiği iddia edilmez. Ham veri sunumu ile bir tasarım kararının gerekçesi ayrı izlenebilmelidir.

13. Eğitim Örneği: Eksik Veriyi Tasarım Kararından Ayırmak

Bu örnekte 420 m² parsel, 280 m² bina taban alanı ve 5 katlı bir yapı yalnız eğitim girdileridir. Gerçek saha, koordinat, temel genişliği, yapı yüksekliği/BYS, yükler ve deney sonuçları verilmemiştir. Örnekten araştırma programının yeterliliği veya uygulanacak temel sistemi çıkarılmaz.

13.1 Sondaj programı için ne eksik?

Taban alanına ait tek aritmetik işlem $280/300=0,9333\dots$ ve bunun yukarı yuvarlanmasıyla 1 olur. Bu, bir sondaj yeterlidir anlamına gelmez: TBDY 16A.1.2'nin BYS, zemin, yük ve çevre koşulları ile 16A.1.3'ün yerleşim hükümleri birlikte değerlendirilir. Beş kat bilgisi BYS'yi tek başına belirlemez; parsel alanı bina taban alanı yerine kullanılmaz.

Temel genişliği ve kotu, yüklerden doğan gerilme artışı, tabakalanma ve su koşulları olmadan “20 m sondaj” seçilmez. CPT/CPTu gereksinimi de proje koşullarına göre araştırma planında gerekçelendirilir.

13.2 Vs30: yuvarlanmamış ara değerlerle hesap

Aşağıdaki varsayımsal profil temel veya kazık başlığı alt kotundan başlayan 30 m'yi temsil eder. Veriler ölçülmüş saha değerleri değildir.

Hesapta tablodaki yuvarlatılmış değerlerin toplamı yerine doğrudan kesirler kullanılır:

$$V_{s30}=\frac{30}{2/150+4/180+4/220+5/240+5/320+10/380}=257,4853\dots m/s\approx 257,49m/s.$$

Bu hız Tablo 16.1'in ZD hız aralığındadır. Zemin tanımları, diğer parametreler ve ZF koşulları incelenmeden kesin yerel zemin sınıfı veya tasarım uygunluğu atanmaz.

13.3 Sıvılaşma ve temel seçimi neden hesaplanmadı?

Koordinat ve deprem yer hareketi düzeyiyle eşleştirilmiş tehlike verisi, su seviyesi, tabaka özellikleri ve deney düzeltmeleri eksiktir. Bu nedenle önceki örnekteki “AFAD PGA=0,45g” değeri doğrulanmış saha girdisi olarak kullanılamaz. Karışık yöntemlerle elde edilmiş bir oran da sıvılaşmanın kesinleştiğini göstermez.

24 adet Ø60 cm, 20 m kazık seçimi bu verilerle gerekçelendirilemez. Kazık sayısı, boyu ve çapı için yükler, zemin direnci, oturma, grup etkisi, deprem ve yapısal tasarım dâhil ilgili hesaplar gerekir. Bu rehberde bir kazık kapasitesi veya uygulama uygunluğu sonucu üretilmemiştir.

13.4 Sonuç dosyasına yazılacaklar

• Eğitim girdileri ve ölçülmüş veriler ayrı işaretlenir.
• Vs30 hesabının kalınlık toplamı, başlangıç kotu ve birimleri kaydedilir.
• Eksik tasarım girdileri ve gerekli araştırmalar açık bırakılır.
• İlgili zemin taşıma gücü aracı kullanıldığında dahi saha parametreleri ve yöntemin kapsamı ayrıca değerlendirilir.

14. Saha ve Raporlamada Sık Hatalar

Bu liste bir editoryal kontrol aracıdır. Belirli bir yazarın saha deneyimi veya ölçülmüş hata istatistiği iddia edilmez; örneğin Vs30 hatasının taban kesmesini her durumda sabit bir yüzde değiştirdiği söylenemez.

15. Rapor, Yetki ve Deney Kapsamı Kontrolü

Rapor değerlendirmesinde belgeyi düzenleyen tarafın yetkisi, deneyin uygulanma kapsamı ve proje için gerekli sorumluluklar ayrı incelenir. “Akredite” ifadesi tek başına her deneyin veya bütün geoteknik raporun uygun olduğunu göstermez.

TBDY 16A.3.1, laboratuvar deneylerinin yetkili laboratuvarlarda yapılmasını belirtir. Bu hükümden bütün etüt ofislerine aynı TÜRKAK akreditasyonu, sabit deneyim yılı veya aynı kalibrasyon takvimi zorunluluğu çıkarılmamalıdır. Kaynak: TBDY, PDF 382.

İncelenecek kayıtlar

• Proje, yapı, parsel ve rapor sürümünün eşleşmesi
• Arazi/deney raporlarının tarihleri, imzaları ve yöntem bilgileri
• İddia edilen yetki veya akreditasyonun ilgili deney ve tarih için gerçek kapsamı
• Ham veri, parametre seçimi ve tasarım önerileri arasındaki iz
• Araştırma sınırları, ek çalışma gerekçeleri ve güncel idari teslim şartları

TBDY'nin bu rehberde karşılaştırılan hükümlerinde bütün zemin etüdü raporları için ortak 2, 3 veya 4 yıllık geçerlilik süresi gösterilmemiştir. Yapı veya saha değişiklikleri, yeni dolgu/kazı, su koşulları ve yetkili idarenin güncel şartları proje özelinde değerlendirilir. Evrensel bir “Richter 5,5 sonrası otomatik yenileme” eşiği de bu kaynak karşılaştırmasıyla doğrulanmamıştır.

16. Etüt Tekliflerini Kapsamıyla Karşılaştırma

Etüt maliyeti; araştırma noktalarının sayı ve derinliği, erişim, zemin koşulları, ekipman, örnek kalitesi, deney kapsamı ve raporlama gereksinimine bağlıdır. Tarihli ve izlenebilir piyasa verisi olmadan ülke geneli için güncel bir fiyat tablosu verilmez.

Miktar ve kapsam eşitlenmeden iki toplam ücret karşılaştırılmaz. KDV, para birimi, teklif tarihi, geçerlilik süresi ve dahil olmayan işler belirtilmelidir. Bu tablo fiyat veya mevzuat zorunluluğu değil, satın alma kapsamını anlaşılır kılan bir şablondur.

17. Mevzuat Sürümü Nasıl Kontrol Edilir?

Bu rehberde karşılaştırılan belge, kaynaklarda bağlantısı verilen TBDY 2018 Bakanlık PDF nüshasıdır. Belge üzerindeki seçili hükümlerin karşılaştırılması, bütün güncel tadillerin ve idari düzenlemelerin tarandığı anlamına gelmez.

Bir proje için kayıt altına alınması gerekenler:

1. Düzenlemenin tam adı, yayımlanma/yürürlük bilgisi ve erişilen resmî bağlantı
2. Uygulanan sürüm, varsa değişiklik belgesi ve proje için geçiş koşulları
3. Kullanılan madde, tablo veya ek ve bunların hesap/araştırma kararına etkisi
4. Kaynakta hata veya belirsizlik varsa ilgili idare/proje sorumlusuyla yapılan açıklığa kavuşturma kaydı

Belgesi gösterilmeyen “2025/2026 taslağı görüşte”, yeni zorunluluk veya geçiş süresi haberleri bu sayfada yürürlükte hüküm gibi sunulmaz. Bir standart numarası yazmak da güncel lisanslı nüshasının karşılaştırıldığı anlamına gelmez.

18. Sıkça Sorulan Sorular

Zemin etüdü nedir?

Yapı ve çevre koşullarına göre planlanan arazi ve laboratuvar araştırmalarının tasarıma dönüştürülmesidir. TBDY 16.2.2 Veri Raporu ile Geoteknik Raporu ayırır; veri toplamak tek başına temel tasarımı değildir.

Kaç sondaj gerekir?

Bina taban alanı, BYS, yapı yükleri, zemin değişkenliği, çevre ve nokta yerleşimi birlikte değerlendirilir. 3. bölümdeki 300 m², BYS ≤ 3 ve 1000 m² koşulları araştırma planının tamamı değildir.

Rapor kaç yıl geçerlidir?

Bu rehberde karşılaştırılan TBDY hükümleri bütün raporlara ortak 2, 3 veya 4 yıllık süre tanımlamaz. Yapı ve saha değişiklikleri ile yetkili idarenin güncel koşulları proje özelinde değerlendirilir.

SPT mi, CPT mi?

Seçim zemin ve proje gereksinimine bağlıdır. TBDY 16A.2.1 uygun deney aralıklarını proje koşullarına bağlar; CPT/CPTu'nun sondajlarla birlikte planlanmasını yararlı olarak tanımlar. Her saha için değişmez tek bir deney paketi önerilmez.

TBDY sıvılaşmada hangi oranı verir?

TBDY 16.6.9 Denklem 16.3'te sıvılaşma direncinin depremden doğan ortalama tekrarlı kayma gerilmesine oranı en az 1,10 olarak verilir. Bunun yanı sıra sıvılaşma sonrası dayanım, rijitlik ve yerdeğiştirme etkileri de incelenir. İlgili kapsam temel seçimi yerine kullanılmamalıdır.

Vs30 neden tek başına yeterli değil?

Vs30, temel veya kazık başlığı alt kotundan başlayan 30 m için harmonik ortalamadır. Tablo 16.1 zemin tanımları ve ZF koşulları ayrıca değerlendirilir; taşıma gücü ve temel uygunluğu yalnız hızdan belirlenmez.

Kaynaklar ve Kontrol Kapsamı

• TBDY 2018 — Bakanlık PDF nüshası: 16.2.1–16.2.2 (PDF 362–363), Tablo 16.1 ve 16.4 (PDF 364–365), 16.6 (PDF 366–367), Ek 16A (PDF 381–382). Bağlantılardaki PDF sayfası, belgenin basılı sayfa numarasıyla aynı olmayabilir.
• TS 1900 serisi, TS EN ISO 22475, TS EN ISO 22476 ve ilgili sınıflandırma/deney standartları: kullanılan yöntem ve güncel sürüm proje dosyasında belirtilmelidir.

Kontrol tarihi: 22 Eylül 2026. Kapsam, yukarıda belirtilen seçili TBDY hükümleri ve açık eğitim hesabıdır. Bağımsız mühendislik onayı veya bütün yazının teknik onayı verilmemiştir. Projeye ait araştırma ve tasarım kararları yetkili proje sorumlularınca değerlendirilir.

İlgili Hesaplama Araçları

• Zemin Taşıma Gücü Hesaplama
• Deprem Yükü Hesaplama
• Bina Periyodu Hesaplama
• Deprem Tasarım Sınıfı Hesaplama

Araçlara aktarılacak parametrelerin kaynağı, birimi ve uygulanabilirliği etüt ve tasarım dosyasıyla ilişkilendirilmelidir.