Sürekli (Şerit) Temel Tasarımı

Özet

Sürekli (şerit) temel, bir doğrultuda sıralı birden fazla kolon ya da duvar altında uzanan, uzunluğu genişliğinden çok büyük olan temel sistemidir. Tanımı ve tasarım ilkeleri TS 500:2000 Madde 10.4'te verilir; tasarım boyutlandırma, zemin basıncı analizi, moment-kesme hesabı ve donatı tasarımı aşamalarından oluşur. Türkiye koşullarında temellere ilişkin deprem kuralları (TBDY 2018 Bölüm 16; şerit temeller Madde 16.8 kapsamındadır), don derinliği ve yerel zemin sınıfları (ZA–ZF) her tasarımda dikkate alınmalıdır. Bu makale, TS 500:2000 ve TBDY 2018 esas alınarak hazırlanmış, sayısal örnek problemlerle desteklenmiş kapsamlı bir tasarım rehberidir.

1. Tanım ve Kapsam

Sürekli (şerit) temel, bir doğrultuda sıralı birden fazla kolon ya da duvar altında uzanan, uzunluğu genişliğinden çok büyük olan temel sistemidir. TS 500:2000 Madde 10.4.1 kapsamında:

"Birden fazla kolon, perde, kagir duvar gibi düşey taşıyıcı elemanın yüklerini bir bütün olarak ve yeterli bir rijitlik içinde zemine aktarabilen temeller sürekli temeldir."

• Şerit temel: Tek doğrultuda sürekli uzanan
• Alan temeli (ızgara temel): İki doğrultuda sürekli uzanan

1.1 Şerit Temel ile Tekil Temel Karşılaştırması

Saha Notu: Zemin emniyet gerilmesi düşük (ör. 100–150 kPa) alüvyon zeminlerde şerit temel, tekil temele göre sıkça tercih edilir. Temel seçimi zemin ve temel etüdüne dayanır: TBDY 2018 Madde 16.2.1.1 arazi ve laboratuvar çalışmalarını içeren zemin araştırmalarını şart koşar; etüdün kapsamı ve rapor biçimi Zemin ve Temel Etüdü Uygulama Esasları ve Rapor Formatına Dair Tebliğ (RG 09.03.2019/30709) ile belirlenmiştir.

2. Kullanım Koşulları

Şerit temel şu durumlarda uygundur:

• Kolonlar tek bir eksen üzerinde sıralı ve aralıkları tekrarlı
• Zemin taşıma gücü sınırlı, yük dağılımı için uzun şerit gerekli
• Duvar altı temelleri (kagir duvarlar)
• Bodrum duvarı altı temelleri
• Taşıyıcı duvar sistemlerinin altı

2.1 Türkiye Zemin Sınıfları ve Temel Seçimi

TBDY 2018 Tablo 16.1'e göre yerel zemin sınıfları (V_s30 aralıkları) ve bu sınıflarda karşılaşılabilecek tipik zemin emniyet gerilmesi aralıkları (yalnız ön fikir içindir; tasarım değeri zemin etüdünden alınır):

Saha Notu: Türkiye'de ZD ve ZE zemin sınıfı, özellikle İstanbul, Adapazarı, Hatay gibi alüvyon ovalarında yaygındır. Bu bölgelerde şerit temel veya radye temel genellikle kaçınılmazdır.

3. Boyut Belirleme

3.1 Gerekli Şerit Genişliği

Karakteristik (servis) yükler altında:

$$B\ge \frac{N_{char}}{q_{izin}\cdot L_{birim}}=\frac{\sum N_i}{q_{izin}\cdot L}$$

Duvar altı şerit temelde birim uzunluk başına:

$$B\ge \frac{n_{duvar}+g_{kiri\stackrel{\backslash c}{s}}}{q_{izin}}$$

Burada $n_{duvar}$ (kN/m) duvardan gelen birim yük ve $g_{kiri\stackrel{\backslash c}{s}}$ temel öz ağırlığıdır.

Dikkat: Zemin emniyet gerilmesi artırılmamış (servis) yüklerle kontrol edilir. Tasarım yükleri (faktörlü) yalnızca beton tasarımında kullanılır.

3.2 Minimum Kiriş Yüksekliği

TS 500:2000 Madde 10.4.2 uyarınca kirişli sürekli temellerde:

$$h\ge \frac{l_{serbest}}{10}\text{(plak dahil)}$$ $$h_{plak}\ge 200\text{ mm}$$

Kirişsiz (düz plak) sürekli temellerde:

$$h_{plak}\ge 300\text{ mm}$$

3.3 Minimum Gömme Derinliği ve Don Derinliği

Temel tabanı bölgesel don derinliğinin altına yerleştirilmelidir; bölgesel don derinliği zemin ve temel etüdünde belirlenen özellikler arasındadır. Türkiye'nin coğrafi çeşitliliği nedeniyle don derinliği bölgeden bölgeye önemli ölçüde farklılaşmaktadır.

Saha Notu: Uygulamada ılıman bölgelerde temel tabanı için 0,80 m civarı gömme derinliği yaygın bir ön kabuldür; kesin değer bölgesel don derinliği ve zemin etüdüne göre belirlenir. TBDY 2018 don derinliği için sayısal değer vermez; bölgesel don derinliği ve iklim verileri, Zemin ve Temel Etüdü Tebliği eki uyarınca etüt çalışmalarında değerlendirilir.

4. Zemin Basıncı Dağılımı

4.1 Rijit Temel Kabulü

Şerit temel yeterli rijitliğe sahipse zemin basıncı doğrusal (düzgün) kabul edilir (TS 500:2000 Madde 10.4.2):

$$q=\frac{N_{toplam}}{B\cdot L}\pm \frac{M_0\cdot y}{I}$$

Düzgün yükleme altında:

$$q_0=\frac{\sum N_i}{B\cdot L}\le q_{izin}$$

Deprem yükleme durumunda da aynı taşıma gücü koşulu geçerlidir (TBDY 2018 Madde 16.8.3.1; γ_Rv = 1,4, Tablo 16.2):

$$q_o\le q_t=\frac{q_k}{{\gamma }_{Rv}}$$

Burada q_k temel taşıma gücünün karakteristik değeridir; TBDY 2018'de deprem durumu için emniyet gerilmesinin %50 artırılması öngörülmez.

4.2 Esnek Temel Kabulü — Winkler Yay Modeli

Rijitlik yeterli değilse zemin $k_s$ yatak katsayısı (kN/m³) ile bağımsız yaylar olarak modellenir:

$$k_s=\frac{q_{izin}}{s_{izin}}[{\text{kN/m}}^3]$$

Elastik zemine oturan kiriş diferansiyel denklemi:

$$EI\frac{d^{4}w}{d{x}^4}+k_s\cdot B\cdot w=q(x)$$

4.3 Rijitlik Değerlendirmesi — $\lambda$ Parametresi

$$\lambda =\sqrt[4]{\frac{k_s\cdot B}{4E_{c}I}}$$

• TS 500:2000 Madde 10.4.2, temel ve zemin rijitlikleri oranı belli sınırların üzerindeyse doğrusal zemin basıncı kabulüne izin verir; sayısal sınır vermez.
• Uygulamada yaygın ölçüt (ACI 336.2R): komşu kolon aralığı s için $\lambda s<1,75$ ise rijit kabul (doğrusal zemin basıncı) yeterlidir.
• Aksi durumda temel elastik zemine oturan kiriş (Winkler yayları) ya da sonlu elemanlarla çözülmelidir. Hetényi sınıflamasında temel boyu L için $\lambda L\le \pi /4$ rijit, $\lambda L\ge \pi$ uzun (esnek) kiriş davranışına karşılık gelir.

Dikkat: Yumuşak zeminlerde (ZD–ZE) ve kolon yükleri ya da açıklıkları belirgin farklı olan çok açıklıklı sürekli temellerde rijit kabul iç kuvvetleri hatalı verebilir; bu durumda Winkler modeli veya sonlu elemanlar analizi yapılmalıdır.

5. Moment ve Kesme Hesabı

5.1 Yaklaşık Kiriş Yöntemi

Yeterli rijitliğe sahip şerit temelde her bir açıklık bağımsız kiriş gibi hesaplanabilir. Kolon altları mesnet, açıklıklar serbest uç varsayılır.

Tasarım kesme kuvveti (kolon yüzünde):

$$V_d=q_d\cdot B\cdot \left(\frac{s}{2}-\frac{b_{kolon}}{2}\right)$$

Tasarım eğilme momenti (kolon yüzünde — negatif):

$$M_d^{(-)}=q_d\cdot B\cdot \frac{{\left(\frac{s}{2}-\frac{b_{kolon}}{2}\right)}^2}{2}$$

Açıklık ortasında (pozitif):

$$M_d^{(+)}=\frac{q_d\cdot B\cdot s^2}{8}-M_d^{(-)}$$

5.2 Tasarım Yük Bileşimleri

Hakim yük bileşimleri (statik: TS 500:2000 Madde 6.2.6, Denk. 6.3; deprem: TBDY 2018 Madde 4.4.4.1, Denk. 4.11–4.12):

$$N_d=1.4G+1.6Q\text{(statik hakim)}$$ $$N_d=1.0G+1.0Q+1.0E\text{(deprem hakim — TBDY 2018 Denk. 4.11, kar yu¨ku¨ yoksa)}$$

Saha Notu: Türkiye'nin aktif deprem bölgelerinde (DTS=1, 1a) temel tasarımında deprem kombinasyonu belirleyici olabilir. Özellikle DTS=1 ve ZE zemin sınıfında temel genişliği, deprem birleşiminde TBDY 2018 Madde 16.8.3.1 taşıma gücü koşulunu ($q_o\le q_k/{\gamma }_{Rv}$) sağlamak için artırılabilir.

6. Donatı Tasarımı

6.1 Boyuna Donatı

Alt bölgede (açıklık momentleri için):

$$A_s^{alt}=\frac{M_d^{(+)}}{f_{yd}\cdot \left(d-\frac{a}{2}\right)}$$

Üst bölgede (mesnet momentleri için):

$$A_s^{\ddot{u}st}=\frac{M_d^{(-)}}{f_{yd}\cdot \left(d-\frac{a}{2}\right)}$$

6.2 Minimum Donatı Koşulları

TS 500:2000 Madde 10.4.3 uyarınca sürekli temel elemanlarında kirişler ve plaklar için öngörülen minimum donatı oranları uygulanır:

$${\rho }_{min}=\frac{0,8f_{ctd}}{f_{yd}}\text{(kiris¸li temel — TS 500 Denk. 7.3)}$$ $${\rho }_{min}=0,002\text{(kiris¸siz plak — S420 ve S500, TS 500 Madde 11.2.3)}$$

TS 500:2000 Madde 10.4.3 — Eğilme etkisindeki tüm kesitlerin basınç bölgesinde, çekme donatısının en az 1/3'ü kadar basınç donatısı yerleştirilecektir.

6.3 Enine Donatı (Kesme)

TS 500:2000 Madde 8.1.3 kapsamında çatlama kesme dayanımı:

$$V_{cr}=0.65f_{ctd}{b}_{w}d$$

$V_d>V_{cr}$ ise kesme donatısı (etriye) gerekir:

$$A_{sw}=\frac{(V_d-V_{cr})}{f_{ywd}\cdot d/s_w}$$

6.4 Paspayı (Net Beton Örtüsü)

Saha Notu: Temel betonunun temiz ve düz bir yüzeye dökülmesi için genellikle grobeton (tesviye betonu) uygulanır; kalınlığı ve beton sınıfı proje şartnamesiyle belirlenir. Agresif zemin veya yeraltı suyu gibi zararlı dış etkiler varsa TS 500 Madde 9.5.1 uyarınca beton örtüsü gerektiği kadar artırılır.

7. Duvar Altı Şerit Temel — Özel Koşullar

Kagir duvar altı temelleri için zemin basıncı sebebiyle oluşan eğilme momenti:

$$M_{kısa}=q_d\cdot \frac{c^2}{2}$$

Burada $c=(B-t_{duvar})/2$ (çıkma mesafesi).

Zımbalama kontrolü duvar altı şerit temellerde genellikle tek yönlü kesme ile yönetilir.

Saha Notu: TBDY 2018 Madde 7.2.5.1'e göre bu Yönetmelik kapsamında yapılacak tüm betonarme binalarda C25'ten daha düşük dayanımlı beton kullanılamaz; betonarme şerit temeller de bu sınıra uyar. Yığma binaların duvar altı temellerinde beton sınıfı proje şartnamesiyle belirlenir.

8. Elastik Zemine Oturan Kiriş Analojisi

Temel rijitliğini değerlendirmek için boyutsuz rijitlik parametresi $\lambda$ kullanılır:

$$\lambda =\sqrt[4]{\frac{k_s\cdot B}{4E_{c}I}}$$

• $\lambda s<1,75$ (s = komşu kolon aralığı; ACI 336.2R ölçütü): rijit kabul yeterli, doğrusal zemin basıncı
• Aksi durumda: elastik zemine oturan kiriş (Winkler) çözümü
• Hetényi: temel boyu L için $\lambda L\le \pi /4$ rijit, $\lambda L\ge \pi$ uzun (esnek) kiriş

9. Tasarım Örneği — Duvar Altı Şerit Temel

Veriler:

• Duvar yükü: $n=120$ kN/m
• Zemin emniyet gerilmesi: $q_{izin}=150$ kPa
• Beton: C25/30; Çelik: B420C
• Temel gömme derinliği: $D_f=1.0$ m

Adım 1: Genişlik

Temel öz ağırlığı (0.40 m kabulü): $0.40\times 1.0\times 24=9.6$ kN/m

$$B\ge \frac{120+9.6}{150}=0.864\text{ m}\to B=1.00\text{ m}$$

Adım 2: Net zemin basıncı

$$q_{net}=\frac{120}{1.00}=120\text{ kPa}\le 150\text{ kPa}✓$$

Adım 3: Tasarım yükü

$$n_d=1.4\times 120=168\text{ kN/m};q_d=\frac{168}{1.00}=168\text{ kPa}$$

Adım 4: Moment (çıkma = 0.30 m)

$$M_d=168\times \frac{0.30^2}{2}=7.56\text{ kN}\cdot \text{m/m}$$

Adım 5: Temel yüksekliği (kesme kontrolünden)

$V_d=168\times 0.30=50.4$ kN/m

$V_{cr}=0.65\times f_{ctd}\times 1000\times d=0.65\times 1.20\times 1000\times d=780d$ kN/m ($f_{ctd}$ = 1.8/1.5 = 1.20 MPa, TS 500 Çizelge 3.2)

$d\ge 50.4/780=0.065$ m → $d=200$ mm, $h=270$ mm → $h=300$ mm seçildi

Adım 6: Donatı

$$A_s=\frac{7.56\times 10^6}{365\times 265}=78{\text{ mm}}^2/\text{m}$$

$A_{s,min}=0.002\times 1000\times 265=530$ mm²/m → Ø10/140 (= 560 mm²/m) seçildi

10. Zemin Taşıma Kapasitesi Hesabı

10.1 Terzaghi Taşıma Gücü Formülü (Şerit Temel)

Şerit temel için Terzaghi (1943) teorisine göre nihai taşıma gücü:

$$q_u=c\cdot N_c+\gamma \cdot D_f\cdot N_q+0.5\cdot \gamma \cdot B\cdot N_{\gamma }$$

Zemin emniyet gerilmesi (güvenlik sayısı FS = 3):

$$q_{izin}=\frac{q_u}{FS}=\frac{q_u}{3}$$

10.2 TBDY 2018 Kapsamında Zemin Taşıma Gücü

TBDY 2018 Bölüm 16, Madde 16.8 — Yüzeysel temellerin taşıma gücü ve kayması:

• Statik ve deprem etkisini içeren her yükleme durumunda: $q_o\le q_t=q_k/{\gamma }_{Rv}$ (Madde 16.8.3.1, Denk. 16.6–16.7)
• $q_k$: temel taşıma gücünün karakteristik değeri (Denk. 16.8a; şekil, derinlik ve eğiklik katsayılarıyla)
• Yatay kayma: $V_{th}\le R_{th}+0.3R_{pt}$ — tasarım sürtünme direnci ile tasarım pasif direncin %30'u (Madde 16.8.4.1, Denk. 16.9)
• Dayanım katsayıları (Tablo 16.2): taşıma gücü ${\gamma }_{Rv}=1.4$, sürtünme ${\gamma }_{Rh}=1.1$, pasif direnç ${\gamma }_{Rp}=1.4$; deprem durumu için ayrı bir katsayı verilmez

11. Tasarım Akış Süreci

12. Teknik Kesit Detayı

13. Örnek Problemler

Problem 1 — Kolay

Veriler:

• Duvar yükü: n = 150 kN/m
• Zemin emniyet gerilmesi: $q_{izin}$ = 180 kPa
• Temel gömme derinliği: $D_f$ = 1.0 m
• Beton: C25/30 ($f_{ck}$ = 25 MPa, $f_{cd}$ = 16.67 MPa, $f_{ctd}$ = 1.8/1.5 = 1.20 MPa)
• Çelik: B420C ($f_{yk}$ = 420 MPa, $f_{yd}$ = 365 MPa)
• Duvar kalınlığı: t = 300 mm

İstenen: Temel genişliği B, yüksekliği h ve alt donatı $A_{s,alt}$

Çözüm:

Adım 1 — Temel genişliği:

Temel öz ağırlığı tahmini (h = 0.30 m): $g_{temel}=0.30\times 1.0\times 24=7.2$ kN/m

$$B\ge \frac{150+7.2}{180}=0.874\text{ m}\to B=1.00\text{ m alındı}$$

Net zemin basıncı kontrolü: q = 150/1.00 = 150 kPa ≤ 180 kPa ✓

Adım 2 — Tasarım yükü (TS 500 Madde 6.2.6, Denk. 6.3):

$n_d=1.4\times 150=210$ kN/m; $q_d=210/1.00=210$ kPa

Adım 3 — Çıkma mesafesi: $c=(1.00-0.30)/2=0.35$ m

Adım 4 — Kesme kontrolü:

$V_d=210\times 0.35=73.5$ kN/m

$V_{cr}=0.65\times f_{ctd}\times b_w\times d=0.65\times 1.20\times 1000\times d=780d$ kN/m

$d\ge 73.5/780=0.094$ m → d = 130 mm, h = 200 mm seçildi

TS 500 Md. 10.4.2 kontrolü: $h_{plak}\ge 200$ mm ✓

Adım 5 — Eğilme momenti:

$$M_d=210\times \frac{0.35^2}{2}=12.86\text{ kN}\cdot \text{m/m}$$

Adım 6 — Donatı hesabı:

$$A_s=\frac{12.86\times 10^6}{365\times (130-32.5)}=\frac{12.86\times 10^6}{365\times 97.5}=361{\text{ mm}}^2/\text{m}$$

Minimum donatı kontrolü (TS 500 Md. 10.4.3; plak davranışı, TS 500 Md. 11.2.3):

$$A_{s,min}=0,002\times 1000\times 130=260{\text{ mm}}^2/\text{m}$$

Hesap donatısı 361 mm²/m > $A_{s,min}$ = 260 mm²/m → Ø10/200 ($A_s$ = 393 mm²/m) seçilir (aralık 200 mm ≤ 1,5h = 300 mm ve ≤ 200 mm)

Sonuç: B = 1.00 m, h = 200 mm, Ø10/200 (=393 mm²/m) alt donatı

Kontrol: 393 mm²/m > 361 mm²/m > 260 mm²/m ✓ (hesap ve minimum donatı sağlandı)

Problem 2 — Orta

Veriler:

• 3 kolonlu sürekli temel: N1 = N3 = 500 kN, N2 = 800 kN (orta kolon)
• Kolon aralıkları: s = 4.5 m (eşit)
• Kolon kesiti: 400 × 500 mm
• Zemin emniyet gerilmesi: $q_{izin}$ = 130 kPa
• Temel gömme derinliği: $D_f$ = 1.20 m
• Zemin tipi: Orta sıkı kum (ZD, Türkiye iç bölgesi)
• Beton: C30/37; Çelik: B420C
• Deprem bölgesi: DTS = 2 (BKS = 3)

İstenen: Gerekli şerit genişliği B, rijitlik kontrolü $\lambda L$ ve tasarım moment diyagramı değerleri

Çözüm:

Adım 1 — Toplam yük ve temel ağırlığı:

$\Sigma N=500+800+500=1800$ kN

Temel uzunluğu tahmini: $L=2\times 4.5+2\times 0.5=10.0$ m (uç kolon merkezi ± 0.5 m)

Temel öz ağırlığı ($B\times h\times L\times {\gamma }_c\approx B\times 0.60\times 10\times 24=144B$ kN)

Adım 2 — Gerekli genişlik (iteratif):

$$B\ge \frac{1800+144B}{130\times 10}\Rightarrow 1300B=1800+144B\Rightarrow 1156B=1800$$ $$B=1.557\text{ m}\to B=1.60\text{ m alındı}$$

Kontrol: q = (1800 + 1.6 × 0.6 × 10 × 24) / (1.6 × 10) = (1800 + 230.4) / 16 = 126.9 kPa ≤ 130 kPa ✓

Adım 3 — Rijitlik kontrolü ($\lambda s$):

$E_c$ = 32.000 MPa (C30/37); $I=1.6\times 0.6^3/12=0.0288$ m⁴

$k_s=q_{izin}/s_{izin}=130/0.025=5.200$ kN/m³ (izin verilen oturma 25 mm alındı)

$$\lambda ={\left(\frac{5200\times 1.6}{4\times 32,000,000\times 0.0288}\right)}^{0.25}={\left(\frac{8320}{3,686,400}\right)}^{0.25}=0.2180{\text{ m}}^{-1}$$ $$\lambda s=0.2180\times 4.5=0.98<1.75\to \text{RI˙JI˙T KABUL YETERLI˙}$$

Doğrusal zemin basıncı kabulü kullanılabilir (TS 500:2000 Md. 10.4.2; sayısal ölçüt ACI 336.2R, s = komşu kolon aralığı). Tüm boy için λL = 0,2180 × 10 = 2,18'dir.

Adım 4 — Tasarım zemin basıncı (yükler tamamen G kabul edilirse):

$q_d=1.4\times 1800/16=157.5$ kPa

Adım 5 — Tasarım moment (uç açıklık — mesnet yüzünde):

$c=(4.5/2)-(0.5/2)=2.25-0.25=2.00$ m

$$V_d=157.5\times 1.6\times 2.00=504\text{ kN}$$ $$M_d^{(-)}=157.5\times 1.6\times \frac{2.00^2}{2}=504\text{ kN}\cdot \text{m}$$

Sonuç: B = 1.60 m, rijit kabul yeterli ($\lambda s$ = 0.98 < 1.75), $M_d$ = 504 kN·m (mesnet)

Problem 3 — Zor

Veriler:

• 4 kolonlu sürekli temel, kolon aralığı s = 5.0 m
• Kolon yükleri (karakteristik): G = 400 kN, Q = 200 kN / kolon
• Deprem etkisi (kolon tabanında): $E_x$ = 120 kN (yatay), $M_{ex}$ = 180 kN·m (devrilme momenti)
• Zemin: Orta kil, $c_u$ = 60 kPa, $\gamma$ = 18 kN/m³, $q_{izin}$ = 120 kPa
• Zemin sınıfı: ZD; Deprem tasarım sınıfı: DTS = 1
• $D_f$ = 1.20 m; Beton: C30/37; Çelik: B420C
• Temel uzunluğu: L = 16.0 m (s = 5 m × 3 + 0.5 m × 2 uç payı)

Çözüm:

Adım 1 — Temel genişliği (G + Q için):

$\Sigma N_{stat}=4\times (400+200)=2400$ kN

Temel öz ağırlığı ($B\times 0.7\times 16\times 24=268.8B$):

$$B\ge \frac{2400+268.8B}{120\times 16}\Rightarrow 1920B=2400+268.8B\Rightarrow B=\frac{2400}{1651.2}=1.454\text{ m}$$

→ B = 1.50 m seçildi

Adım 2 — Statik zemin basıncı kontrolü:

$q_{stat}=(2400+1.5\times 0.7\times 16\times 24)/(1.5\times 16)=(2400+403.2)/24=116.8$ kPa ≤ 120 kPa ✓

Adım 3 — Deprem birleşiminde taban basıncı (G + Q + E; TBDY 2018 Madde 16.8.3.1):

Temel tabanındaki moment (kolon momentleri + yatay kuvvetlerin temel yüksekliği kadar kolu):

$M_{taban}=4\times M_{ex}+4\times E_x\times h=4\times 180+4\times 120\times 0.70=1056$ kN·m

Dışmerkezlik (temel öz ağırlığı dahil, ΣN = 2803.2 kN): $e=M_{taban}/\Sigma N=1056/2803.2=0.377$ m

$L/6=16.0/6=2.67$ m > e = 0.377 m → Temel tamamı basınçta ✓

$$q_{max}=\frac{\Sigma N}{B\cdot L}\left(1+\frac{6e}{L}\right)=\frac{2803.2}{1.5\times 16}\left(1+\frac{6\times 0.377}{16}\right)=116.8\times 1.141=133.3\text{ kPa}$$

Karakteristik taşıma gücü (Terzaghi, φ = 0; $N_c$ = 5.70, $N_q$ = 1.0): $q_k=60\times 5.70+18\times 1.2=363.6$ kPa ($q_k/3$ ≈ 121 kPa ≈ $q_{izin}$)

$$q_t=\frac{q_k}{{\gamma }_{Rv}}=\frac{363.6}{1.4}=259.7\text{ kPa}\ge q_{max}=133.3\text{ kPa}✓$$

Adım 4 — Rijitlik kontrolü:

$E_c$ = 32.000 MPa; $I=1.5\times 0.7^3/12=0.04288$ m⁴; $k_s=120/0.02=6.000$ kN/m³

$$\lambda ={\left(\frac{6000\times 1.5}{4\times 32,000,000\times 0.04288}\right)}^{0.25}={\left(\frac{9000}{5,488,640}\right)}^{0.25}=0.2012{\text{ m}}^{-1}$$ $$\lambda s=0.2012\times 5.0=1.01<1.75\to \text{rijit kabul yeterli (ACI 336.2R)}$$

Adım 5 — Kritik mesnet momenti (belirleyici yük birleşimi):

Statik birleşim (TS 500 Denk. 6.3): $N_d=4\times (1.4\times 400+1.6\times 200)=3520$ kN → $q_d=3520/(1.5\times 16)=146.7$ kPa (net)

Deprem birleşimi (G + Q + E; e = 1056/2400 = 0.44 m): $q_{max,net}=100\times (1+6\times 0.44/16)=116.5$ kPa (net)

→ Statik birleşim belirleyicidir: $q_d$ = 146.7 kPa

$c=s/2-b_{kolon}/2=2.50-0.25=2.25$ m

$V_d=146.7\times 1.5\times 2.25=495.1$ kN

$$M_d=146.7\times 1.5\times \frac{2.25^2}{2}=557.0\text{ kN}\cdot \text{m}$$

Kritik kesme kontrolü (TS 500:2000 Md. 8.1.3):

$f_{ctd}$ (C30/37) = 1.9/1.5 = 1.27 MPa (TS 500 Çizelge 3.2); d = 640 mm (h = 700 mm, paspayı 60 mm)

$V_{cr}=0.65\times 1.27\times 1500\times 640=792.5$ kN ≥ $V_d$ = 495.1 kN ✓

Donatı hesabı (mesnet; B = 1.50 m genişliğin tamamı için):

$A_s=557.0\times 10^6/(365\times (640-60))=557.0\times 10^6/(365\times 580)=2631$ mm²

$A_{s,min}=0.8\times 1.27/365\times 1500\times 640=2672$ mm² (TS 500 Denk. 7.3, kiriş kuralı — güvenli tarafta)

A_s,min > A_s,hesap → 4Ø30 (= 2827 mm²) üst mesnet donatısı seçildi.

Basınç donatısı (TS 500:2000 Md. 10.4.3): $A_{s,basın\stackrel{\backslash c}{c}}\ge 2827/3=942$ mm² → 3Ø22 (= 1140 mm²)

Sonuç: B = 1.50 m, h = 700 mm, rijit kabul yeterli ($\lambda s$ = 1.01 < 1.75), üst mesnet donatısı 4Ø30 (2827 mm²) + basınç donatısı 3Ø22 (1140 mm²)

Kontrol: $q_{max}$ = 133.3 kPa ≤ $q_t$ = 259.7 kPa ✓ (TBDY 16.8.3.1); $V_{cr}$ = 792.5 kN ≥ $V_d$ = 495.1 kN ✓; $A_{s,\ddot{u}st}$ = 2827 mm² > $A_{s,min}$ = 2672 mm² ✓

14. Sık Yapılan Hatalar

15. Kaynaklar

1. TS 500:2000 — Betonarme Yapıların Tasarım ve Yapım Kuralları. TSE, Şubat 2000.
2. TBDY 2018 — Türkiye Bina Deprem Yönetmeliği. Resmi Gazete 18.03.2018.
3. İTÜ İnşaat Fakültesi. Temeller Ders Notları (Prof. Dr. M. Daşkıran).
4. İMO Ankara Şubesi. TBDY 2018 Bölüm 16 — Deprem Etkisi Altında Temel Tasarımı Eğitim Notları, 2022.
5. Dündar, C. (2023). Betonarme Temeller Ders Notları (Hafta 11). Toros Üniversitesi.
6. Uzuner, B.A. (2007). Çözümlü Problemlerle Temel Zemin Mekaniği. Derya Kitabevi.
7. Yedek, S. (2020). Yapılarda Don Derinliğinin İncelenmesi.
8. KGM Teknik Şartnamesi — Don Penetrasyon Derinliği Haritası.
9. TS EN 1997-1:2012 — CEN — Avrupa Standardizasyon Komitesi (Eurocode). Avrupa Komisyonu JRC — Eurocodes (eurocodes.jrc.ec.europa.eu)

İlgili Hesaplama Araçları

Bu konuyla ilgili ücretsiz mühendislik hesaplama araçlarımızla ön tasarım ve kontrol yapabilirsiniz:

• Temel Boyutlandırma Hesaplama
• Zemin Taşıma Gücü Hesaplama

Önemli Mühendislik Uyarısı: Bu içerik yalnızca bilgilendirme amaçlıdır; nihai tasarım, hesap ve uygulama kararları, güncel yönetmelikler ile proje koşulları çerçevesinde yetkili bir inşaat mühendisinin denetiminde alınmalıdır. Sayısal örnekler ve formüller genel mühendislik pratiğini yansıtır; her projenin kendine özgü zemin, yük ve çevre koşulları proje müellifince ayrıca değerlendirilmelidir.

yapidan (2026). Sürekli (Şerit) Temel Tasarımı. Yapıdan — İnşaat Mühendisliği Bilgi Portalı. https://yapidan.com/kategoriler/tm/surekli-serit-temel-tasarimi