Kalıp Sökme Süreleri Referans Tablosu

Kalıp sökme süresi (stripping time), beton yapı elemanının kalıbı güvenle taşıyabilmesi için gereken minimum süreyi ifade eder. Erken kalıp sökümü; beton çatlakları, kalıcı deformasyonlar ve dayanım kayıplarına yol açabilir.

1. Yasal Dayanak

Türkiye'de kalıp sökme işlemleri aşağıdaki mevzuata tabidir:

Saha Notu: 4708 sayılı Kanun kapsamındaki yapılarda yapı denetim kuruluşu beton dökümünü en az bir gün önce ilgili laboratuvara bildirir; taze beton numuneleri beton etiketiyle EBİS üzerinden kaydedilip izlenir. Kalıp söküm süresine şantiye şefi ve yapı denetim sorumlusu yerinde karar verebilir.

2. Kalıp Sökme Süreleri Tabloları

Tablo 1 — Minimum Kalıp Sökme Süreleri (Genel Literatür)

Tablo 2 — Sıcaklığa Göre Kalıp Sökme Süresi Katsayıları

Türkiye Bölgesel Not: İç Anadolu'da ortalama Ocak sıcaklığının –0,7 °C, Doğu Anadolu'da –4,2 °C'ye kadar düştüğü bilinmektedir. Kayseri, Sivas, Erzurum, Erzincan, Kars ve Ardahan'da kış şantiyelerinde kalıp sökme sürelerinin 2–4 kat uzatılması tipik bir uygulamadır.

Tablo 3 — Beton Dayanımına Göre Kalıp Sökme (Genel Yaklaşım)

C30/37 betonu için günlük dayanım gelişimi ($f_{ck}=30\text{MPa}$):

Tablo 4 — Çimento Türüne Göre Düzeltme

Tablo 5 — ACI 347R-14 ile TS 500:2000 Karşılaştırması

3. Minimum Dayanım Kontrol Kriteri

Kalıp sökme onay koşulu:

$$f_{cm,t}\ge f_{ck}\times r_{min}$$

4. Olgunluk Yöntemi (ASTM C1074)

Farklı sıcaklık geçmişlerini hesaba katmak için Nurse-Saul olgunluk endeksi kullanılır:

$$M(t)=\sum _0^t(T_{ort}-T_0)\cdot \Delta t[°\text{C}\cdot \text{saat}]$$

$T_0=-10°\text{C}$ (datum sıcaklığı); $\Delta t$ = ölçüm aralığı (saat).

Sıcaklık Düzeltmeli Eşdeğer Yaş (Arrhenius Yaklaşımı):

$$t_e=\sum \Delta t\cdot e^{-E_a/R\cdot (1/T-1/T_{ref})}$$

$E_a\approx 33.500\text{J/mol}$ (Portland çimentosu aktivasyon enerjisi); $R=8,314\text{J/(mol}\cdot \text{K)}$; $T_{ref}=293\text{K}$.

CEB-FIP MC 1990 Dayanım-Zaman Modeli:

$$f_{cm}(t)=f_{cm,28}\cdot \exp \left[s\left(1-\sqrt{\frac{28}{t}}\right)\right]$$

$s$ katsayısı: CEM I 42,5 R → $s=0,20$; CEM I 42,5 N → $s=0,25$; CEM III/A → $s=0,38$.

5. Reshoring (Yeniden Destekleme)

Çok katlı inşaatlarda, henüz olgunlaşmamış alt kat döşemesi üzerine yeni bir kat dökülmesi durumunda reshoring uygulanır:

• Alt kat kalıpları söküldükten sonra yeniden dikme yerleştirilir
• En az 3 ardışık katın aynı anda desteklenmesi bazı uygulamalarda benimsenir; desteklenecek kat sayısı yük dağılımı ve erken yaş taşıma kapasitesini içeren mühendislik analiziyle belirlenir
• Dikme aralıklarının ve kapasitesinin statik hesapla belirlenmesi yaygın bir uygulamadır
• ACI 347R-14 Bölüm 3.7 rehber olarak kullanılabilir

6. Kış Şantiyesi Önlemleri

TS 1248 kapsamında kış şantiyesi gereksinimleri:

• Taze beton sıcaklığının minimum +5 °C olması önerilir
• Beton dökümü sırasında ve sonrasında ısıtmalı koruma veya yalıtım battaniyesi
• Kalıp sökme kararının küp deneyi dayanım onayına dayandırılması önerilir
• < 0 °C koşullarda kalıp sökme yapılamaz

7. Erken Kalıp Sökme Koşulları

Minimum süreler dolmadan erken sökme genel olarak aşağıdaki koşullar sağlandığında değerlendirilebilir:

1. Beton basınç dayanımı test edildi: Şantiyede dökme küplerden veya Schmidt çekici ile dayanım kanıtlandı
2. Tasarım gereksinimleri karşılandı: Minimum dayanım $r_{min}$ oranının sağlandığı kontrol edilmelidir
3. Yük aktarımı güvenli: Kalıp sökümü sırasında elemana düşen yük kapasitesi içinde
4. Deneyimli ekip: Sorumlu şantiye mühendisi gözetiminde
5. Ortam koşulları: Donma riski yok, aşırı ısı yok

8. Özel Durumlar

9. Örnek Hesaplar

Örnek 1 — Kolon Yan Kalıp Sökme (Kolay)

Veriler: C25/30 kolon yan kalıbı; CEM I 42,5; ortam sıcaklığı +15 °C (sabit).

Hesap:

• Eleman tipi: yan kalıp → genel literatür → $t_{min}=1\text{–}2$ gün
• Sıcaklık ≥ +10 °C → $k_T=1,0$
• Dayanım kontrolü: $f_{cm}\ge 0,30\times 25=7,5\text{MPa}$
• C25 betonu +15 °C'de 1. günde ≈ 12 MPa → koşul sağlandı

Sonuç: Uygun koşullar sağlandığında yan kalıp minimum 1 gün sonra sökülebilir; yapı denetimi onayı alınmalıdır.

Örnek 2 — Sıcaklık Düzeltmeli Kiriş Kalıp Sökme (Orta)

Veriler: C30/37 döşeme alt kalıbı, desteksiz, L = 5,5 m; CEM III/A; ortam sıcaklığı +8 °C (sabit).

Hesap:

• L = 5,5 m > 4,5 m → desteksiz döşeme → $t_{min,ref}$ (+15 °C) = 14 gün
• Sıcaklık +8 °C → $k_T\approx 1,25$ (interpolasyon)
• CEM III/A → çimento düzeltme katsayısı × 1,75 (orta değer)

$$t_{gercek}=14\times 1,25\times 1,75=30,6\approx 31\text{ gu¨n}$$

• Dayanım kontrolü: $f_{cm}\ge 0,70\times 30=21\text{MPa}$

Sonuç: Cüruflu çimento ve düşük sıcaklık birleşimi 14 günlük süreyi 31 güne çıkarabilir. Küp numunesi 21 MPa onaylandıktan sonra yapı denetiminden onay alınması tipik bir uygulamadır.

Örnek 3 — Olgunluk Yöntemi ile Büyük Açıklıklı Kiriş (Zor)

Veriler: C35/45 kiriş alt kalıbı, desteksiz, L = 8 m; CEM I 42,5 N; sıcaklık: ilk 2 gün +3 °C, sonraki 5 gün +7 °C, sonrasında +12 °C.

Adım 1 — Gerekli dayanım:

$$f_{cm,min}\ge 0,70\times 35=24,5\text{MPa}$$

Adım 2 — CEB-FIP modeliyle referans süre ($f_{cm,28}=43\text{MPa}$, $s=0,25$):

$$\frac{24,5}{43}=\exp \left[0,25\left(1-\sqrt{\frac{28}{t}}\right)\right]\Rightarrow t_{ref}\approx 2,65\text{ gu¨n (15 °C’de)}$$

Adım 3 — Olgunluk endeksi ($T_0=-10°\text{C}$):

Referans olgunluk: $M_{ref}=(15+10)\times 2,65\times 24=1.590°\text{C}\cdot \text{saat}$

İlk 7 günde birikmiş olgunluk = 2664 °C·saat > 1590 °C·saat → gerekli dayanım 7. günden önce (≈6. günde) elde edilebilir.

Adım 4: L = 8 m > 6 m → Reshoring uygulanması ve minimum 28. güne kadar yerinde tutulması bazı uygulamalarda benimsenir. Yapı denetimi onayı alınması önerilir.

10. Sık Yapılan Hatalar

1. Sıcaklık düzeltmesi yapılmadan takvim günü kullanmak: Kış şantiyelerinde +5 °C altında tablodaki takvim günleri geçersizdir.
2. Destekli/desteksiz kalıp ayrımını gözetmemek: Reshoring kaldırıldığında desteksiz koşul oluşur; 7 günlük tablo yanlış uygulanır.
3. Farklı çimento sınıflarına aynı süre: CEM III/A, CEM I 42,5 R'ye göre çok daha yavaş güç kazanır.
4. Beton küp deneyinin zamanında yapılmaması: EBIS sistemi üzerinden raporlama yapılmaması yasal yaptırım doğurabilir.
5. Konsol elemanlarda normal tablo uygulamak: Konsollar için %100 tasarım dayanımına ulaşılması tipik bir uygulamadır.
6. Kalıp sökümü sonrası kür ihmal etmek: TS EN 13670:2009 Md. 8.5 kür sürelerini ayrıca tanımlar.
7. Reshoring ihmal etmek: Çok katlı yapılarda en az 3 katın aynı anda desteklenmesi bazı uygulamalarda benimsenir; desteklenecek kat sayısı yük dağılımı ve erken yaş taşıma kapasitesine göre mühendislik analiziyle belirlenir.

11. Tasarım Parametreleri Özet Tablosu

Kaynaklar

1. TS EN 13670:2009 — TSE — Türk Standardları Enstitüsü. Türk Standardları Enstitüsü (tse.org.tr)

Not: Bu makale eğitim amaçlıdır. Projelerde güncel yönetmelik ve standartlara başvurunuz.

İlgili Hesaplama Araçları

Bu konuyla ilgili ücretsiz mühendislik hesaplama araçlarımızla ön tasarım ve kontrol yapabilirsiniz:

• Kalıp Metrajı Hesaplama
• Beton Metrajı Hesaplama

Önemli Mühendislik Uyarısı: Bu içerik yalnızca bilgilendirme amaçlıdır; nihai tasarım, hesap ve uygulama kararları, güncel yönetmelikler ile proje koşulları çerçevesinde yetkili bir inşaat mühendisinin denetiminde alınmalıdır. Sayısal örnekler ve formüller genel mühendislik pratiğini yansıtır; her projenin kendine özgü zemin, yük ve çevre koşulları proje müellifince ayrıca değerlendirilmelidir.

yapidan (2026). Kalıp Sökme Süreleri Referans Tablosu. Yapıdan — İnşaat Mühendisliği Bilgi Portalı. https://yapidan.com/kategoriler/ki/kalip-sokme-sureleri-referans-tablosu