Kalıp Sökme Süreleri Referans Tablosu

Kalıp sökme süresi (stripping time), beton yapı elemanının kalıbı güvenle taşıyabilmesi için gereken minimum süreyi ifade eder. Erken kalıp sökümü; beton çatlakları, kalıcı deformasyonlar ve dayanım kayıplarına yol açabilir.

1. Yasal Dayanak

Türkiye'de kalıp sökme işlemleri aşağıdaki mevzuata tabidir:

Tablo 1: Yasal Dayanak

Saha Notu: 4708 sayılı Yapı Denetimi Hakkında Kanun kapsamında beton dökümü en az 1 gün önceden yapı denetim kuruluşuna bildirilmeli, küp numuneler EBIS sistemi üzerinden etiketlenerek takip edilmelidir. Kalıp sökme kararı, laboratuvar tarafından onaylanan beton kırım raporu olmadan verilemez.

2. Kalıp Sökme Süreleri Tabloları

Tablo 1 — TS 500:2000 Madde 9.4: Minimum Kalıp Sökme Süreleri

Tablo 2: Tablo 1 — TS 500:2000 Madde 9.4: Minimum Kalıp Sökme Süreleri

Tablo 2 — Sıcaklığa Göre Kalıp Sökme Süresi Katsayıları

Tablo 3: Tablo 2 — Sıcaklığa Göre Kalıp Sökme Süresi Katsayıları

Türkiye Bölgesel Not (MGM 1991–2020): İç Anadolu'da ortalama Ocak sıcaklığı –0,7 °C, Doğu Anadolu'da –4,2 °C'ye kadar düşmektedir. Kayseri, Sivas, Erzurum, Erzincan, Kars ve Ardahan'da kış şantiyelerinde kalıp sökme süreleri 2–4 kat uzatılmalıdır.

Tablo 3 — TS EN 13670:2009 Madde 8.4: Beton Dayanımına Göre Kalıp Sökme

Tablo 4: Tablo 3 — TS EN 13670:2009 Madde 8.4: Beton Dayanımına Göre Kalıp Sökme

C30/37 betonu için günlük dayanım gelişimi ($f_{ck} = 30\ \text{MPa}$):

Tablo 5: Tablo 3 — TS EN 13670:2009 Madde 8.4: Beton Dayanımına Göre Kalıp Sökme

Tablo 4 — Çimento Türüne Göre Düzeltme

Tablo 6: Tablo 4 — Çimento Türüne Göre Düzeltme

Tablo 5 — ACI 347R-14 ile TS 500:2000 Karşılaştırması

Tablo 7: Tablo 5 — ACI 347R-14 ile TS 500:2000 Karşılaştırması

3. Minimum Dayanım Kontrol Kriteri

Kalıp sökme onay koşulu:

$$f_{cm,t} \geq f_{ck} \times r_{min}$$

Tablo 8: Minimum Dayanım Kontrol Kriteri

4. Olgunluk Yöntemi (ASTM C1074)

Farklı sıcaklık geçmişlerini hesaba katmak için Nurse-Saul olgunluk endeksi kullanılır:

$$M(t) = \sum_{0}^{t} (T_{ort} - T_0) \cdot \Delta t \quad [°\text{C} \cdot \text{saat}]$$

$T_0 = -10\ °\text{C}$ (datum sıcaklığı); $\Delta t$ = ölçüm aralığı (saat).

Sıcaklık Düzeltmeli Eşdeğer Yaş (Arrhenius, EN 1504):

$$t_e = \sum \Delta t \cdot e^{-E_a/R \cdot (1/T - 1/T_{ref})}$$

$E_a \approx 33{.}500\ \text{J/mol}$ (Portland çimentosu aktivasyon enerjisi); $R = 8{,}314\ \text{J/(mol\cdot K)}$; $T_{ref} = 293\ \text{K}$.

CEB-FIP MC 1990 Dayanım-Zaman Modeli:

$$f_{cm}(t) = f_{cm,28} \cdot \exp\left[s\left(1 - \sqrt{\frac{28}{t}}\right)\right]$$

$s$ katsayısı: CEM I 42,5 R → $s = 0{,}20$; CEM I 42,5 N → $s = 0{,}25$; CEM III/A → $s = 0{,}38$.

5. Reshoring (Yeniden Destekleme)

Çok katlı inşaatlarda, henüz olgunlaşmamış alt kat döşemesi üzerine yeni bir kat dökülmesi durumunda reshoring uygulanır:

• Alt kat kalıpları söküldükten sonra yeniden dikme yerleştirilir
• En az 3 ardışık kat aynı anda desteklenmelidir
• Dikme aralıkları ve kapasitesi statik hesapla belirlenmeli
• ACI 347R-14 Bölüm 3.7 rehber olarak kullanılabilir

6. Kış Şantiyesi Önlemleri

TS 1248 Madde 5–6 kapsamında kış şantiyesi gereksinimleri:

• Taze beton sıcaklığı minimum +5 °C (TS EN 206)
• Beton dökümü sırasında ve sonrasında ısıtmalı koruma veya yalıtım battaniyesi
• Kalıp sökme kararı küp deneyi dayanım onayına dayandırılmalı
• < 0 °C koşullarda kalıp sökme yapılamaz

7. Erken Kalıp Sökme Koşulları

Minimum süreler dolmadan erken sökme yalnızca tüm koşullar sağlandığında yapılabilir:

1. Beton basınç dayanımı test edildi: Şantiyede dökme küplerden veya Schmidt çekici ile dayanım kanıtlandı
2. Tasarım gereksinimleri karşılandı: Minimum dayanım $r_{min}$ oranı sağlandı
3. Yük aktarımı güvenli: Kalıp sökümü sırasında elemana düşen yük kapasitesi içinde
4. Deneyimli ekip: Sorumlu şantiye mühendisi gözetiminde
5. Ortam koşulları: Donma riski yok, aşırı ısı yok

8. Özel Durumlar

Tablo 9: Özel Durumlar

9. Örnek Hesaplar

Örnek 1 — Kolon Yan Kalıp Sökme (Kolay)

Veriler: C25/30 kolon yan kalıbı; CEM I 42,5; ortam sıcaklığı +15 °C (sabit).

Hesap:

• Eleman tipi: yan kalıp → TS 500:2000 Md. 9.4 → $t_{min} = 1\text{–}2$ gün
• Sıcaklık ≥ +10 °C → $k_T = 1{,}0$
• Dayanım kontrolü: $f_{cm} \geq 0{,}30 \times 25 = 7{,}5\ \text{MPa}$
• C25 betonu +15 °C'de 1. günde ≈ 12 MPa → koşul sağlandı

Sonuç: Yan kalıp minimum 1 gün sonra sökülebilir; yapı denetimi onayı şarttır.

Örnek 2 — Sıcaklık Düzeltmeli Kiriş Kalıp Sökme (Orta)

Veriler: C30/37 döşeme alt kalıbı, desteksiz, L = 5,5 m; CEM III/A; ortam sıcaklığı +8 °C (sabit).

Hesap:

• L = 5,5 m > 4,5 m → desteksiz döşeme → $t_{min,ref}$ (+15 °C) = 14 gün
• Sıcaklık +8 °C → $k_T \approx 1{,}25$ (interpolasyon)
• CEM III/A → çimento düzeltme katsayısı × 1,75 (orta değer)

$$t_{gercek} = 14 \times 1{,}25 \times 1{,}75 = 30{,}6 \approx 31 \text{ gün}$$

• Dayanım kontrolü: $f_{cm} \geq 0{,}70 \times 30 = 21\ \text{MPa}$

Sonuç: Cüruflu çimento ve düşük sıcaklık birleşimi 14 günlük süreyi 31 güne çıkarır. Küp numunesi 21 MPa onaylandıktan sonra yapı denetiminden onay alınmalıdır.

Örnek 3 — Olgunluk Yöntemi ile Büyük Açıklıklı Kiriş (Zor)

Veriler: C35/45 kiriş alt kalıbı, desteksiz, L = 8 m; CEM I 42,5 N; sıcaklık: ilk 2 gün +3 °C, sonraki 5 gün +7 °C, sonrasında +12 °C.

Adım 1 — Gerekli dayanım:

$$f_{cm,min} \geq 0{,}70 \times 35 = 24{,}5\ \text{MPa}$$

Adım 2 — CEB-FIP modeliyle referans süre ($f_{cm,28} = 43\ \text{MPa}$, $s = 0{,}25$):

$$\frac{24{,}5}{43} = \exp\left[0{,}25 \left(1 - \sqrt{\frac{28}{t}}\right)\right] \Rightarrow t_{ref} \approx 2{,}65 \text{ gün (15 °C'de)}$$

Adım 3 — Olgunluk endeksi ($T_0 = -10\ °\text{C}$):

Tablo 10: Örnek 3 — Olgunluk Yöntemi ile Büyük Açıklıklı Kiriş (Zor)

Referans olgunluk: $M_{ref} = (15+10) \times 2{,}65 \times 24 = 1{.}590\ °\text{C}\cdot\text{saat}$

İlk 7 günde birikmiş olgunluk = 2664 °C· saat > 1590 °C· saat → gerekli dayanım 7. günden önce (≈6. günde) elde edilebilir.

Adım 4: L = 8 m > 6 m → TS 500:2000 gereği reshoring uygulanmalı; minimum 28. güne kadar yerinde tutulmalıdır. Yapı denetimi onayı şarttır.

10. Sık Yapılan Hatalar

1. Sıcaklık düzeltmesi yapılmadan takvim günü kullanmak: Kış şantiyelerinde +5 °C altında tablodaki takvim günleri geçersizdir.
2. Destekli/desteksiz kalıp ayrımını gözetmemek: Reshoring kaldırıldığında desteksiz koşul oluşur; 7 günlük tablo yanlış uygulanır.
3. Farklı çimento sınıflarına aynı süre: CEM III/A, CEM I 42,5 R'ye göre çok daha yavaş güç kazanır.
4. Beton küp deneyinin zamanında yapılmaması: EBIS sistemi üzerinden raporlama yapılmaması yasal yaptırım doğurabilir.
5. Konsol elemanlarda normal tablo uygulamak: Konsollar için %100 tasarım dayanımı zorunludur.
6. Kalıp sökümü sonrası kür ihmal etmek: TS EN 13670:2009 Md. 8.5 kür sürelerini ayrıca tanımlar.
7. Reshoring ihmal etmek: Çok katlı yapılarda en az 3 kat aynı anda desteklenmeli.

11. Tasarım Parametreleri Özet Tablosu

Tablo 11: Tasarım Parametreleri Özet Tablosu

Kaynakça

1. İlgili Türk Standartları (TS) ve Avrupa Normları (EN)
2. TBDY 2018 — Türkiye Bina Deprem Yönetmeliği
3. İlgili ders kitapları ve teknik kaynaklar

Not: Bu makale eğitim amaçlıdır. Projelerde güncel yönetmelik ve standartlara başvurunuz.

Kaynaklar

1. TS EN 13670:2009 — TSE — Türk Standardları Enstitüsü. https://www.tse.org.tr
2. Kalıp ve İskele.

İlgili Hesaplama Araçları

Bu konuyla ilgili ücretsiz mühendislik hesaplama araçlarımızla ön tasarım ve kontrol yapabilirsiniz:

• Kalıp Metrajı Hesaplama
• Beton Metrajı Hesaplama

Önemli Mühendislik Uyarısı: Bu içerik yalnızca bilgilendirme amaçlıdır; nihai tasarım, hesap ve uygulama kararları, güncel yönetmelikler ile proje koşulları çerçevesinde yetkili bir inşaat mühendisinin denetiminde alınmalıdır. Sayısal örnekler ve formüller genel mühendislik pratiğini yansıtır; her projenin kendine özgü zemin, yük ve çevre koşulları proje müellifince ayrıca değerlendirilmelidir.