Su Temini Sistem Tasarım Akış Şeması
İçme suyu temini ve dağıtım sistemi tasarımı; nüfus projeksiyonundan başlayarak debi hesabı, isale hattı boyutlandırması, depolama yapısı tasarımı, şebeke analizi ve su darbesi kontrolüyle tamamlanan...
Etiketler (6)
Genel Bakış
Engebeli dağlık arazide Hyundai ve CAT excavatörlerle büyük çaplı su iletim borusunun gömülmesi; uzak ve zorlu koşullardaki su temini altyapı inşaatının tipik görünümü.
İçme suyu temini ve dağıtım sistemi tasarımı, nüfus projeksiyonundan başlayarak debi hesabı, isale hattı, depolama ve şebeke boyutlandırmasıyla tamamlanan çok adımlı bir süreçtir. Türkiye'de İller Bankası (İLBANK) Teknik Şartnamesi ve İçme ve Kullanma Suyu Temini ve Dağıtım Sistemleri Yönetmeliği (2021) esas alınır.
Temel Mevzuat ve Standartlar:
Tablo 1: Genel Bakış
| No | Referans | Kapsam |
|---|---|---|
| 1 | İçme ve Kullanma Suyu Temini ve Dağıtım Sistemleri Hakkında Yönetmelik (28 Haziran 2021, RG: 31524) | Tüm sistem tasarımı ve işletimi |
| 2 | İLBANK İçmesuyu Tesisleri Teknik Şartnamesi (2013) | Kırsal/kentsel altyapı projeleri |
| 3 | TS EN 805:2000 | Dış içmesuyu sistemleri — gereksinimler ve kontrol |
| 4 | TS EN 12201-1/-2:2011+A1:2013 | İçmesuyu PE boru sistemleri |
| 5 | TS EN ISO 1452-1/-2:2009 | İçmesuyu PVC-U boru sistemleri |
| 6 | TS EN 1092-2 | Döküm demir flanşlar |
| 7 | TBDY 2018 Bölüm 16 | Boru hatları ve depoların depreme karşı tasarımı |
| 8 | İmar Kanunu 3194 / Yapı Denetimi Kanunu 4708 | Yasal altyapı zorunlulukları |
Saha Notu: Türkiye'nin yedi coğrafi bölgesi arasındaki iklim farklılıkları tasarımı doğrudan etkiler. İç Anadolu'da kış don derinliği 80–120 cm (KGM 2020) iken Akdeniz'de 20–40 cm'ye düşer. Tüm hatlar yerel don derinliğinin en az 30 cm altına döşenmelidir (TS EN 805:2000 Madde 6.2.3).
Yapı yıkımı sonrası açıkta kalan boru bağlantı istasyonu; ana iletim hattından dağıtım şebekesine geçiş noktasındaki vana, filtre ve ölçüm ekipmanları düzeni.
Renk Kodları: Koyu Mavi = Başlangıç/Bitiş | Kırmızı = Hata | Turuncu = Uyarı | Sarı = Karar | Mor = Referans | Mavi = Süreç | Yeşil = Hesaplama | Lila = Girdi
İhtiyaç analizinden kaynak seçimine, isale hattı ve depolamadan dağıtım şebekesi ve dezenfeksiyona kadar tüm tasarım süreci (TS EN 805 / İLBANK / SKKY).
Kaynak → isale → arıtma → pompa → depo → dağıtım → PRV → konut bileşenlerinin yandan kesit görünümü; HGL ve kot çizgileri, çap aralıkları (TS EN 805 / İLBANK).
Adım Açıklamaları
PN16 basınç sınıfı, SDR11 et kalınlığı oranı ve TS EN 12201-2 sertifikasına sahip PE100 polietilen içme suyu boruları; 160×14.6 mm ve daha küçük çaplarda üç örnek.
1. Nüfus Projeksiyonu
Tasarımın ilk ve en kritik adımıdır. İLBANK Teknik Şartnamesi Madde 4.4'e göre 35 yıllık projeksiyon yapılır (+ 5 yıl inşaat süresi = toplam 40 yıl tasarım ufku). Türkiye'de İller Bankası yöntemi geometrik artış formülünü esas alır; P katsayısı 1–3 aralığında sınırlandırılır.
Tablo 2: Nüfus Projeksiyonu
| Yöntem | Formül | Uygulama Koşulu | Kaynak |
|---|---|---|---|
| Aritmetik Artış | Nüfus durgunlaşmış beldelerde | İLBANK TS Md. 4.4 | |
| Geometrik Artış | Büyüme potansiyeli olan kentlerde (tercih edilir) | İLBANK TS Md. 4.4 | |
| İller Bankası | , P: 1–3 | Tüm kırsal/kentsel projelerde standart | Sakarya Üniv. Su Temini Ders Notu |
Dikkat: Türkiye Adrese Dayalı Nüfus Kayıt Sistemi (ADNKS) verileri T.C. Tarım ve Orman Bakanlığı'ndan alınmalıdır. Köy birleşmeleri veya sanayi bölgesi kurulumu gibi yapısal değişiklikler saf istatistiksel projeksiyonun önüne geçebilir; bu durumda yerel imar planı nüfus kabulü kullanılır.
Saha Notu: Türkiye'nin bazı kırsal ilçelerinde negatif nüfus büyümesi yaşanmaktadır. Bu durumlarda P ≥ 1 alt sınırı uygulanarak asgari altyapı kapasitesi korunur (İLBANK TS Md. 4.4). Kentsel dönüşüm projeleri kapsamında göç beklentisi varsa, Bakanlık'tan alınan imar planı nüfus projeksiyonu istatistiksel yöntemin üzerinde tutulmalıdır.
2. Su İhtiyacı Hesabı
Tablo 3: Su İhtiyacı Hesabı
| İhtiyaç Türü | Birim Tüketim | Açıklama |
|---|---|---|
| Evsel (kırsal, basit) | 110–130 L/kişi/gün | Banyosuz veya basit tesisat |
| Evsel (kırsal, orta) | 130–150 L/kişi/gün | Duşlu konut |
| Evsel (kentsel) | 150–200 L/kişi/gün | Kentsel standart |
| Büyükbaş hayvan | 50 L/baş/gün | İMO İçme Suyu Akım Formülleri |
| Küçükbaş hayvan | 15 L/baş/gün | İMO İçme Suyu Akım Formülleri |
| Kayıp-kaçak payı | %20–30 | Yönetmelik 2021 Md. 9 |
Günlük Debi Hesabı:
Tablo 4: Su İhtiyacı Hesabı
| Katsayı | Sembol | Değer Aralığı | Kullanım Amacı |
|---|---|---|---|
| Maks. günlük | 1,5–2,0 | İsale hattı ve depo boyutlandırma | |
| Maks. saatlik | 1,5–2,5 | Dağıtım şebekesi boyutlandırma |
Dikkat: Kayıp-kaçak oranı %30'un üzerinde olan eski şebekelerde yenileme projesi kapsamında fiziksel su kayıp oranı (FSRO) analizi zorunludur. T.C. Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı, kentsel dönüşüm projelerinde FSRO ≤ %25 hedefi koymaktadır.
3. İsale Hattı Boyutlandırma
Ekonomik boru çapı, yatırım maliyeti ile işletme (pompalama enerjisi) maliyetinin toplamını minimize eden çaptır. Terfi hatlarında İLBANK Teknik Şartnamesi Madde 5.9.3 uyarınca akışkan hızı 0,5–2,0 m/s aralığında tutulmalı; cazibe hatlarında ise alt sınır 0,3 m/s (sediment birikimini önlemek için) olarak alınır.
Hazen-Williams Sürtünme Kaybı Formülü (TS EN 805:2000 Ek-A referanslı):
Tablo 5: İsale Hattı Boyutlandırma
| Parametre | Açıklama | Birim |
|---|---|---|
| Sürtünme kaybı | m | |
| Boru uzunluğu | m | |
| Debi | m³/s | |
| Hazen-Williams katsayısı | — | |
| Boru iç çapı | m |
Tablo 6: İsale Hattı Boyutlandırma
| Boru Malzemesi | C Katsayısı | TS Standardı |
|---|---|---|
| PE100 (HDPE) — Yeni | 145–150 | TS EN 12201-2 |
| PVC-U / PVC-O — Yeni | 140–145 | TS EN ISO 1452-2 |
| Çelik boru — Yeni | 130–140 | TS EN 10224 |
| Dökme demir — Yeni | 130 | TS EN 545 |
| Dökme demir — Eski (>30 yıl) | 80–100 | — |
| Asbestli çimento (mevcut, eskimiş) | 70–80 | — (kullanımı kısıtlı) |
Saha Notu: Türkiye'deki mevcut şebekelerde yaygın olarak 1970–1990'lara ait asbestli çimento ve dökme demir boru bulunmaktadır. Yenileme projelerinde bu hatların gerçek C değeri yerinde basınç-debi testi (TS EN 805:2000 Madde 9.3) ile ölçülmelidir; katalog değeri kullanılmamalıdır.
PE Boru Basınç Sınıfları (TS EN 12201-2 Madde 5.2):
Tablo 7: İsale Hattı Boyutlandırma
| SDR | Nominal Basınç (PN) | Uygulama |
|---|---|---|
| SDR 7,4 | PN 25 | Yüksek basınçlı terfi hatları |
| SDR 11 | PN 16 | Standart isale ve dağıtım hatları |
| SDR 17 | PN 10 | Orta basınçlı hatlar |
| SDR 26 | PN 6,3 | Düşük basınçlı ve cazibeli hatlar |
4. Depo Tasarımı
Depo hacmi üç bileşenden oluşur. İLBANK Teknik Şartnamesi Madde 5.7 esas alınır:
Tablo 8: Depo Tasarımı
| Bileşen | Hesaplama Kriteri | Tipik Değer Aralığı |
|---|---|---|
| Dengeleme hacmi | Maks. günlük tüketimin %25'i | |
| Yangın rezervi | İLBANK Tablo 5.1 — şehir büyüklüğüne göre | 2 saat × yangın debisi |
| Arıza rezervi | Maks. günlük tüketimin %15'i |
Basınç Bölgesi Kriterleri (İçme Suyu Yönetmeliği 2021, Madde 13):
Tablo 9: Depo Tasarımı
| Parametre | Minimum | Maksimum |
|---|---|---|
| Şebekede statik basınç | 20 mSS | 60 mSS |
| İşletme basıncı | 15 mSS | 80 mSS |
Kot farkı 50 m'yi aşan bölgelerde ayrı basınç bölgesi (pressure zone) oluşturulmalı; aşım durumunda basınç kırıcı yapı (BKV) eklenmelidir. İLBANK Teknik Şartnamesi'ne göre BKV odaları DN65–DN1200 çap aralığında standart ölçülerde önceden tanımlanmıştır.
Saha Notu: Türkiye'nin deprem riski yüksek bölgelerinde (Ege, Marmara, Doğu Anadolu) depolar TBDY 2018 Bölüm 16 kapsamında sismik tasarıma tabi tutulmalıdır. Yeraltı betonarme depolarda deprem drenaj boşlukları ve esnek boru bağlantıları (HDPE veya paslanmaz çelik esnek körük) zorunlu olup bu durum özellikle 1. ve 2. derece deprem bölgelerinde kritiktir.
Dikkat: Depo tabanı ve duvarları TS EN 1992-3:2006 (Su yapıları için betonarme tasarım) ve TS EN 206:2013+A1:2016 uyarınca C30/37, su/çimento oranı ≤ 0,45 beton kullanılmalıdır. İç yüzey epoksi kaplama veya ferroçimento sıva ile su sızdırmazlığı sağlanmalıdır.
[cite:136]
5. Şebeke Boyutlandırma ve Hidrolik Analiz
Şebeke analizi EPANET 2 (ABD EPA, açık kaynak) veya WaterGEMS (Bentley, lisanslı) yazılımı ile yapılır. Türkiye'de Netcad/WATER da Hardy-Cross yöntemi ile yerli çözüm sunan yaygın bir araçtır. Kontrolde kullanılacak kriterler Yönetmelik 2021 Madde 13 ve İLBANK TS Madde 5.9'dan alınmıştır:
Tablo 10: Şebeke Boyutlandırma ve Hidrolik Analiz
| Parametre | Min. | Maks. | Referans |
|---|---|---|---|
| Statik basınç (şebekede) | 20 mSS | 60 mSS | Yönetmelik 2021 Md. 13 |
| Hız — ana boru | 0,5 m/s | 2,0 m/s | İLBANK TS Md. 5.9.3 |
| Hız — dağıtım borusu | 0,3 m/s | 1,5 m/s | İLBANK TS Md. 5.9.3 |
| Min. boru çapı (şebeke) | DN100 | — | İLBANK TS Tablo 5.2 |
| Min. boru çapı (dağıtım) | DN50 | — | Yönetmelik 2021 |
| Ayrı basınç bölgesi eşiği | Kot farkı > 50 m | — | Yönetmelik 2021 Md. 13 |
Saha Pratiği — Şebeke Analizi:
Hardy-Cross iteratif yöntemi şebeke dengesi için kullanılır. İTÜ ders notlarında verilen örnek şebekede (web:125) başlangıç debi tahminiyle başlanarak düzeltme debisi hesaplanır:
Burada (Hazen-Williams için). Yakınsama kriteri olduğunda iterasyon sonlandırılır.
Saha Notu: Halkalı şebekeler, dallanmış hatlara göre işletme güvenilirliği bakımından üstündür. Türkiye'deki birçok kırsal beldede mevcut ağ dallanmış tipte olup; yenileme projelerinde halkalı (ring) sisteme dönüştürme önceliklendirilmelidir. Bu iyileştirme özellikle yangın ihbar debisinin karşılanmasında kritik öneme sahiptir.
6. Su Darbesi (Hidrolik Darbe) Kontrolü
Su darbesi (su koçu), pompa ani kapatması veya vana hızlı kapanması durumunda boru hattında ani basınç artışına yol açar ve TS EN 805:2000 Madde 6.2.2'de tasarımda hesaba katılması zorunlu tutulmaktadır.
Joukowsky (Allievi) Formülü:
Dalga Yayılma Hızı (Boru Elastisitesini Dikkate Alarak):
Tablo 11: Su Darbesi (Hidrolik Darbe) Kontrolü
| Boru Malzemesi | E (GPa) | c tipik (m/s) | TS Standardı |
|---|---|---|---|
| Dökme demir / Düktil demir | 170 | 1200–1400 | TS EN 545 |
| Çelik | 210 | 1000–1400 | TS EN 10224 |
| PE100 (HDPE) | 0,8–1,0 | 250–400 | TS EN 12201-2 |
| PVC-U | 2,7–3,5 | 350–500 | TS EN ISO 1452-2 |
PE100 boru, düşük elastisite modülü sayesinde dalga hızını ve dolayısıyla su darbesi basınç artışını önemli ölçüde sınırlandırmaktadır.
Su Darbesi Koruma Yöntemleri:
Tablo 12: Su Darbesi (Hidrolik Darbe) Kontrolü
| Yöntem | Uygulama Koşulu | Dezavantaj |
|---|---|---|
| Vantuz / Hava giriş valfi | Hat tepelerinde negatif basıncı önlemek | Bakım gerektirir |
| Yavaş kapanmalı kelebek vana | Pompa çıkışı — kapanma süresi >30 s | Ek yatırım maliyeti |
| Dalgıç vana (check valve + bypass) | Pompa kademeli kapatması | Karmaşık montaj |
| Kesici (surge) tankı | Yüksek riskli terfi hatları | Alan gerektirir |
Saha Notu: Türkiye'deki elektrikleri sık kesilen kırsal bölgelerde anlık pompa kapanmasına bağlı su darbesi hasarı yaygındır. Pompa çıkışına ağır tip geri akış valfi (swing check valve) + yavaş kapanmalı kelebek vana kombinasyonu zorunlu olarak tasarlanmalıdır (İLBANK Mekanik Projeler Teknik Şartnamesi Md. 4.15).
7. Dezenfeksiyon Kontrolü
İçme suyunda biyolojik güvenliği sağlamak için klor kalıntısı şebeke sonunda en az 0,2 mg/L (maksimum 0,5 mg/L) olmalıdır (İçme Suyu Yönetmeliği, 17 Şubat 2005 tarih, 25730 Sayılı RG, EK-1 Tablo A). Klorlama hesabı:
Depoda temas süresi (CT değeri): CT ≥ 0,4 mg· dak/L (giardia ve kriptosporidium için) sağlanmalıdır.
Karar Noktaları Özeti
TESKİ için ABS Beton tarafından üretilen Kermeyan Mahallesi 50 m³ prefabrik içme suyu deposu; küçük yerleşim birimlerinde kompakt hacim depolama çözümü.
Tablo 13: Karar Noktaları Özeti
| # | Karar | Kriter | Evet | Hayır |
|---|---|---|---|---|
| 1 | Kaynak yeterli mi? | Devam | Ek kaynak/arıtma | |
| 2 | Cazibe mi, terfi mi? | Kot farkı yeterli + statik yük var | Cazibe isale | Pompa seçimi |
| 3 | Boru hızı uygun mu? | m/s | Devam | Çap değiştir |
| 4 | Depo basıncı min. sağlandı mı? | mSS | Devam | Depo kotunu yükselt |
| 5 | Depo basıncı maks. aşılmadı mı? | mSS | Devam | BKV yapısı ekle |
| 6 | Şebeke basıncı uygun mu? | mSS | Devam | Çap / zon revizyonu |
| 7 | Ayrı basınç bölgesi gerekli mi? | Kot farkı > 50 m | Ayrı zon oluştur | Tek basınç bölgesi |
| 8 | Su darbesi kabul edilebilir mi? | Basınç sınıfı | Tamam | Koruma önlemi al |
| 9 | Kalıntı klor yeterli mi? | mg/L | Tamam | Klor artır / ara klorlama |
Türkiye'ye Özgü Saha Koşulları
ABS Beton'un tasarladığı su deposu ile vana odasının tek ünite olarak üretildiği prefabrik sistem; şantiye kurulum süresini ve saha inşaat maliyetini azaltan entegre çözüm.
Deprem Etkisi (TBDY 2018 Bölüm 16)
Türkiye topraklarının %92'si deprem bölgesinde yer almaktadır. TBDY 2018 Bölüm 16 (Boru Hatları ve Depoların Depreme Karşı Tasarımı) kapsamında:
- Gömülü boru hatları için zemin relatif oturma hesabı zorunludur
- Zemin sıvılaşma riski olan bölgelerde (Marmara alüvyon ovaları, İzmir koyları) toprakaltı boru hatları özel gömme yöntemine tabi tutulur
- Depolar için sismik kuvvetler TBDY 2018 Tablo 4.1 spektrum parametreleriyle hesaplanır
İklim Bölgesi ve Don Derinliği
Tablo 14: İklim Bölgesi ve Don Derinliği
| Bölge | Don Derinliği | Min. Gömme Derinliği | Örnek İller |
|---|---|---|---|
| Marmara | 40–60 cm | 90 cm | İstanbul, Tekirdağ |
| Karadeniz | 50–70 cm | 100 cm | Trabzon, Samsun |
| Ege | 20–40 cm | 70 cm | İzmir, Manisa |
| Akdeniz | 20–40 cm | 70 cm | Antalya, Mersin |
| İç Anadolu | 80–120 cm | 150 cm | Konya, Ankara |
| Doğu Anadolu | 100–150 cm | 180 cm | Erzurum, Van |
| Güneydoğu | 40–60 cm | 90 cm | Şanlıurfa, Gaziantep |
Dikkat: Türkiye İçmesuyu Yönetmeliği (2021) ve TS EN 805:2000 Madde 6.2.3 uyarınca boru üstü don derinliğinin 30 cm altında olmalıdır. Kütahya ili için (İç Anadolu) don derinliği 80–100 cm; dolayısıyla minimum gömme derinliği 120 cm'dir.
Birim Fiyat Referansları (2025)
Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı Yüksek Fen Kurulu 2025 Yılı Birim Fiyatları (17.01.2025 tarihli):
- Boru hattı kazısı ve döşemesi: Poz 11.201 ve devamı
- HDPE boru döşeme: İLBANK 2024 Birim Fiyatları Bölüm 8 (su temini altyapısı)
Örnek Problemler
Problem 1 — Kolay 🟢
Konu: Nüfus Projeksiyonu ve Ortalama Günlük Debi
Veriler:
- İlçe mevcut nüfusu (2020 sayımı): kişi
- Referans nüfus (1945): kişi
- Proje yapım süresi: 5 yıl
- Proje hizmet süresi: 35 yıl
- Birim su tüketimi: L/kişi/gün (kentsel standart, İLBANK TS Md. 4.5)
- Kayıp-kaçak oranı: %25
İstenen: Proje yılı nüfusu () ve ortalama günlük debi ()
Çözüm:
Adım 1: Nüfus artış katsayısı P:
1 ≤ 1,85 ≤ 3 → P = 1,85 (sınır içinde, doğrudan kullanılır)
Adım 2: Tasarım yılı , yıl
Adım 3: Birim tüketim kayıpla birlikte:
Adım 4: Ortalama günlük debi:
Sonuç: Proje nüfusu 9.306 kişi, ortalama günlük debi 20,2 L/s ≈ 20 L/s (İLBANK yuvarlatma: Q < 50 L/s → 1 L/s'ye yuvarla)
Kontrol: Nüfus 40 yılda 4.500'den 9.306'ya çıkmaktadır; bu, yılda ~%1,85 artışa karşılık gelir ve İç/Batı Anadolu kırsal bölge profiliyle uyumludur.
Problem 2 — Orta 🟡
Konu: Depo Hacmi ve İsale Hattı Hazen-Williams Sürtünme Kaybı
Veriler:
- Ortalama günlük debi: L/s (Problem 1'den)
- Maks. günlük katsayısı:
- Yangın debisi: L/s (İLBANK Tablo 5.1, nüfus 5.000–15.000 için)
- İsale hattı uzunluğu: m
- Boru malzemesi: PE100, C = 145 (TS EN 12201-2)
- Seçilen boru çapı: mm = 0,200 m (iç çap)
- Boru gömme derinliği: 130 cm (Kütahya: don derinliği 100 cm + 30 cm → TS EN 805 Md. 6.2.3 sağlanıyor)
İstenen: Depo toplam hacmi ve isale hattı sürtünme kaybı
Çözüm:
Adım 1: Maks. günlük debi:
Adım 2: Depo bileşen hesabı:
Standart prefabrik depo kapasitelerine göre 2 × 750 m³ = 1.500 m³ (ya da 1 × 1.500 m³) seçilir (İLBANK Prefabrik Betonarme Depolar TS Md. 3.2).
Adım 3: Hazen-Williams ile isale hattı yük kaybı:
Adım 4: Hız kontrolü:
0,5 ≤ 1,09 ≤ 2,0 m/s → İLBANK TS Md. 5.9.3 koşulu sağlanmaktadır.
Sonuç:
- Depo toplam hesap hacmi: 1.258 m³ → Seçim: 1.500 m³ (iki bölmeli)
- İsale hattı sürtünme kaybı: 87,3 m
- Akış hızı: 1,09 m/s (uygun)
Kontrol: İsale hattı boyunca enerji hat eğimi j = 87,3 / 3200 = 0,0273 m/m = 2,73 m/100 m. PE100 boru için bu değer kabul edilebilir sınırlardadır.
Problem 3 — Zor
Konu: Su Darbesi Analizi — Pompa Ani Kapatmasına Bağlı Basınç Artışı
Veriler:
- Boru malzemesi: PE100,
- Boru iç çapı:
- Boru et kalınlığı (SDR 11):
- Su hacimsel elastisite modülü:
- Su yoğunluğu:
- İşletme debisi:
- Boru uzunluğu:
- İşletme basıncı (max.):
- Boru nominal basınç sınıfı: PN 16 (TS EN 12201-2, SDR 11, PE100)
İstenen:
- Dalga yayılma hızı
- Maksimum basınç artışı (ani kapanma)
- Basınç sınıfı aşılıp aşılmadığı kontrolü
Çözüm:
Adım 1: Akış hızı:
Adım 2: Dalga yayılma hızı (boru elastisitesi dahil):
Not: PE100 boru için dalga hızı, çelik boruya (%1200–1400 m/s) kıyasla çok daha düşüktür.
Adım 3: Su darbesi basınç artışı (ani kapanma, ):
Adım 4: Toplam maksimum basınç:
Adım 5: PN16 kontrolü:
PN 16 > 10,014 bar → Basınç sınıfı aşılmamıştır.
Sonuç: PE100 SDR11 boru, düşük elastisite modülü (E = 0,9 GPa) sayesinde dalga hızını yalnızca ~1,15 m/s'ye düşürmekte ve 1,194 m/s işletme hızında ani kapanmada oluşan basınç artışı yalnızca ~0,014 bar olmaktadır. Bu değer PN 16 sınıfının çok altındadır. Aynı boyut ve işletme koşulları çelik boru () ile tekrarlandığında elde edilir ve PN 16 sınırı aşılır; bu durumda yavaş kapanmalı vana veya kesici tank zorunlu hale gelir.
Kontrol: Türkiye'de büyük çaplı isale hatlarında PE boru kullanımı, hem su darbesi güvenliği hem de sismik esneklik açısından giderek daha fazla tercih edilmekte; İLBANK 2013 Şartnamesi de DN 50 üzeri içmesuyu hatlarında PE100 veya ductile iron kullanımını öncelikli seçenek olarak saymaktadır.
Sık Yapılan Hatalar
Yeni gelişme alanında cadde ekseni boyunca açılan derin hendekte iki paralel büyük çaplı boru (içme suyu + şebeke veya yedek hat); kentsel su dağıtım şebekesi genişletme uygulaması.
-
Nüfus projeksiyonu güncellenmemiş: 10 yıldan eski sayım verisi ile proje yapılmakta, sonucun mevcut nüfus artış hızını yansıtmadığı görülmektedir. Çözüm: Her projede ADNKS'den güncel veri alınmalı, son iki sayım dönemi karşılaştırılmalıdır.
-
C₁ ve C₂ katsayısı sabit alınmakta: İklim, turizm, sanayi yükü gibi faktörler gözetilmeden C₁ = 1,5 ve C₂ = 1,5 sabit uygulanmaktadır. Çözüm: İLBANK TS Tablo 5.3–5.4'ten nüfus büyüklüğüne uygun değer seçilmeli; turizm bölgelerinde mevsimsel C₁ ≥ 2,0 alınmalıdır.
-
Boru döşeme derinliği don kontrolü yapılmıyor: Standart gömme derinliği tüm bölgelere uygulanmaktadır. Çözüm: Yerel don derinliği haritasından (KGM) bölgesel değer alınarak boru üstü = don derinliği + 30 cm olarak hesaplanmalıdır.
-
Su darbesi kontrolü ihmal ediliyor: Pompa çıkışında su darbesi analizi yapılmadan vana tipi belirlenmektedir. Çözüm: TS EN 805:2000 Madde 6.2.2 ve Joukowsky formülü ile analiz yapılmalı; kritik boru çapı ve uzunluk kombinasyonlarında (L > 500 m, V > 1,5 m/s) ek koruma önlemi alınmalıdır.
-
Depo iç yüzey kaplaması ihmal ediliyor: Pürüzlü veya gözenekli iç yüzey klorla etkileşerek kalıntı kloru düşürmekte, biyofilm oluşumuna yol açmaktadır. Çözüm: TS EN 1992-3 ve İLBANK Prefabrik Depo TS uyarınca epoksi kaplama veya ferroçimento sıva şartnamede belirtilmelidir.
-
PE boru birleştirme yöntemi hatalı: Küçük çaplı (< DN90) PE borularda elektrofüzyon yerine düşük maliyetli mekanik bağlantı tercih edilmekte; zamanla sızdırma sorunları ortaya çıkmaktadır. Çözüm: İçmesuyu PE hatlarında TS EN 12201-3 uyarınca alın kaynak (DN ≥ 90) veya elektrofüzyon (DN < 90) tercih edilmeli; mekanik bağlantı yalnızca geçici veya bağlantı noktalarında uygulanmalıdır.
İlgili Hesap Araçları
- Hesap Aracı — Nüfus Projeksiyonu (İLBANK Yöntemi)
- Hesap Aracı — Su İhtiyacı ve Debi Hesaplama
- Hesap Aracı — Hazen-Williams Sürtünme Kaybı
- Hesap Aracı — Su Darbesi (Joukowsky) Hesaplama
- Hesap Aracı — Depo Hacim Hesabı
Kaynakça
- İLBANK, "İçmesuyu Tesisleri Etüt, Fizibilite ve Projelerinin Hazırlanmasına Ait Teknik Şartname," İller Bankası A.Ş., Ankara, 2013.
- T.C. Tarım ve Orman Bakanlığı, "İçme ve Kullanma Suyu Temini ve Dağıtım Sistemleri Hakkında Yönetmelik," Resmi Gazete, 28 Haziran 2021, Sayı: 31524.
- TSE, "TS EN 805:2000 — Su temini. Servis alanındaki sistemler için gereksinimler," Türk Standartları Enstitüsü, Ankara.
- TSE, "TS EN 12201-2:2011+A1:2013 — Plastik boru sistemleri — Su temini için polietilen (PE)," Türk Standartları Enstitüsü.
- Tahiroğlu, A.F., Korkmaz, S., "İçme Suyu İsale Hatlarındaki Basınç Kırıcı Yapılarda Enerji Değerlendirmesi," Su Kaynakları Dergisi, Dergipark, 2021.
- Alashan, S., "İçme Suyu Şebekelerinde Hesap Debilerinin Ölü Noktalar Yöntemi ile Şematik Çözümü," Su Kaynakları, 4(2), 15-21, 2019.
- Sakarya Üniversitesi, "Su Temini Dersi — Nüfus ve Su İhtiyacı Hesabı," Açık Ders Materyali, sutemini.sakarya.edu.tr.
- İTÜ, "Hardy-Cross Metodu ve Uygulanması," Çevre Mühendisliği Bölümü Ders Notu, web.itu.edu.tr.
- İLBANK, "Prefabrik Betonarme İçmesuyu Depoları ve Sanat Yapıları Teknik Şartnamesi," İller Bankası A.Ş., Ankara.
- İLBANK, "Mekanik Projelerin Hazırlanmasına Ait Teknik Şartname," İller Bankası A.Ş., Ankara.
- T.C. Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı, "2025 Yılı İnşaat ve Tesisat Birim Fiyatları," Yüksek Fen Kurulu, 17.01.2025.
- İMO, "İçme Suyu ve Pissu Akım Formülleri," İnşaat Mühendisleri Odası Yayınları, Ankara.
Kaynaklar
- TS 500:2000 — TSE — Türk Standardları Enstitüsü. https://www.tse.org.tr
- TS EN 1992-1-1:2012 — CEN — Avrupa Standardizasyon Komitesi (Eurocode). https://eurocodes.jrc.ec.europa.eu
- Tasarım Akış Şemaları.
Önemli Mühendislik Uyarısı: Bu içerik yalnızca bilgilendirme amaçlıdır; nihai tasarım, hesap ve uygulama kararları, güncel yönetmelikler ile proje koşulları çerçevesinde yetkili bir inşaat mühendisinin denetiminde alınmalıdır. Sayısal örnekler ve formüller genel mühendislik pratiğini yansıtır; her projenin kendine özgü zemin, yük ve çevre koşulları proje müellifince ayrıca değerlendirilmelidir.