Döşeme Tasarım Akış Şeması

Özet

Betonarme döşemeler, düşey yükleri kirişlere veya doğrudan kolonlara aktaran yatay taşıyıcı elemanlardır. Tasarım süreci; döşeme tipinin geometriye göre seçimi, ön kesit boyutlandırması, yük analizi, eğilme ve kesme hesapları ile servis kontrolleri aşamalarını kapsamaktadır. Bu makale; TS 500:2000 Bölüm 9 ve 11, TBDY 2018 Bölüm 7.11 ve TS EN 1992-1-1:2004 kapsamında birleşik tasarım akışını sistematik biçimde ele almaktadır. Türkiye'de yaygın beton sınıfları (C25/30–C30/37), çelik sınıfları (B420C, B500C) ve saha koşullarına özgü dikkat noktaları tüm bölümlerde birincil referans olarak verilmiştir.

1. Genel Bakış

Betonarme döşeme tasarımı; döşeme tipinin seçiminden başlayarak eğilme, kesme, çatlak ve sehim kontrollerine kadar sistematik adımları kapsar. Bu akış şeması, TS 500:2000 ve TBDY 2018 kapsamında düz plak, kirişli döşeme ve nervürlü döşeme için birleşik tasarım sürecini gösterir.

Sistem seçimi: Nervürlü döşeme, kirişli plak ve kirişsiz plak aynı mesnet veya deprem davranışına sahip değildir. Sadece kirişsiz döşeme içeren sistemler için TBDY 2018 §4.3.4.4’teki perde ve iki aşamalı hesap koşulları uygulanır.

Dikkat: Döşeme tipi seçimi yalnızca statik açıdan değil, deprem davranışı ve yangın dayanımı açısından da belirleyicidir. Türkiye'nin aktif deprem kuşağında bulunduğu göz önüne alındığında, TBDY 2018 koşullarını sağlamayan döşeme sistemleri yapı denetiminde onaylanmamaktadır.

Aşağıdaki akış şeması, TS 500:2000 + TBDY 2018 kapsamında betonarme döşeme tasarımının tüm adımlarını sistematik biçimde özetlemektedir:

3. Adım Açıklamaları

3.1 Döşeme Tipi Seçimi — TS 500:2000 §11.2–§11.4

Bu yazı taşıyıcı betonarme döşemeyi ele alır. Seramik, parke veya benzeri zemin kaplamalarının seçimi ayrı bir karardır; kaplama ve şapın ağırlığı taşıyıcı sistem hesabında yük girdisidir.

Sadece kirişsiz döşeme içeren sistemlerde TBDY 2018 §4.3.4.4 uyarınca deprem etkilerinin tamamı maddede tanımlanan perdelerle karşılanır. Bu hüküm, belirli bir il veya eski “1./2. deprem bölgesi” etiketiyle sınırlı değildir.

3.2 Ön Kesit Boyutlandırma — TS 500:2000 §11.2.2, §11.3.2 ve §11.4.2

Minimum boyut ve sehim kontrolü ayrı adımlardır. Çizelge 11.1 iki doğrultulu plakların moment katsayılarını verir; kalınlık veya sehim tablosu değildir.

Tek doğrultulu plakta yalnız onarım/temizlik gibi durumlarda yürünen özel örtü veya tavan döşemesi için 60 mm; üzerinden taşıt geçen döşeme için en az 120 mm koşulu §11.2.2’de ayrıca tanımlanır. Bunlar bütün döşemelere genellenmez.

Deprem etkisindeki dolgulu veya dolgusuz yerinde dökme dişli döşemenin plağı TBDY 2018 §7.11.2 uyarınca en az 70 mm olmalıdır. TS 500:2000 §11.3.2’nin serbest diş aralığı/10 ve 50 mm koşulları da birlikte değerlendirilir.

Sehim, TS 500:2000 §13.2 kapsamında değerlendirilir. §13.2.1’in sehim hesabı gerektirmeyen koşulları, sehime duyarlı eleman bulunup bulunmamasıyla birlikte ele alınır. Minimum kalınlığın sağlanması tek başına sehim hesabından muafiyet değildir.

3.3 Yük Analizi — TS 498:1997 + TS EN 1991-1-1

Döşemeye etkiyen yükler, karakteristik değerlere karşılık gelen hesap yükü kombinasyonlarıyla çarpılarak tasarım yükleri elde edilir.

Yük Kombinasyonu — Genel Kuvvetlendirilmiş Durum (GKD):

$$w_d=1,4\cdot G_k+1,6\cdot Q_k\text{(TS 500:2000 Madde 10.1)}$$

Deprem yük kombinasyonu (TBDY 2018 Madde 4.4.3):

$$w_{d,dep}=1,0\cdot G_k+0,3\cdot Q_k\pm E_d$$

Saha Notu: Türkiye'de bölme duvar yükü (0,5–2,5 kN/m²) genellikle sabit yük olarak hesaba katılır. Seramik kaplama + şap katmanı için tipik değer 1,5 kN/m²'dir. Tavan sıvası için 0,5 kN/m² eklenmesi uygulamada yaygındır.

3.4 Eğilme Tasarımı — TS 500:2000 §11.2.2 ve §11.4.3

Tek doğrultulu sürekli plak ile iki doğrultulu kirişli plak için aynı katsayılar kullanılmaz. TS 500:2000 §11.2.2’deki tek doğrultulu yaklaşık yöntemde komşu iki açıklığın oranı en az 0,8 olmalı, hareketli/kalıcı yük oranı 2,0’den küçük kalmalı ve yükler eşit yayılı olmalıdır. Hesap açıklığının tanımı ve açıklık/mesnet için farklı katsayılar aynı maddeyle birlikte okunur.

İki doğrultulu kirişli plakta §11.4.3’ün koşulları sağlanıyorsa Çizelge 11.1’deki mesnet düzeni ve kenar oranına uygun katsayı seçilir. Her iki doğrultunun momentinde kısa doğrultudaki net açıklık kullanılır:

$$m_d=\alpha p_d{l}_{sn}^2$$

Hesap donatısı TS 500 Bölüm 7’ye göre bulunur. Tek doğrultulu plakta §11.2.3, dişli döşemede §11.3.3, iki doğrultulu plakta §11.4.5’in minimum donatı ve aralık koşulları ayrıca sağlanır. İki doğrultulu plak için her doğrultuda en az 0,0015 ve toplamda S420/S500 için en az 0,0035 oranı, tek doğrultulu veya dişli döşemeye aynen taşınamaz.

3.5 Kesme Tasarımı

3.5.1 Kirişli Döşemede Kesme — TS 500:2000 Madde 8.1

Döşemenin 1 m genişlikteki şerit için kesme kuvveti hesap değeri (mesnet yüzünde):

$$V_d=\frac{w_d\cdot L}{2}\text{(basit kabulde)}$$

Betonun kesme dayanımı:

$$V_c=0,65\cdot f_{ctd}\cdot b_w\cdot d(f_{ctd}=0,35\sqrt{f_{ck}}\text{ ic¸in yaklas¸ık})$$

$V_d\le V_c$ koşulu sağlansa bile kirişlerde minimum kesme donatısı (etriye) bulundurulması zorunludur; sağlanmıyorsa etriye hesabı yapılmalıdır.

3.5.2 Kirişsiz Plakta Zımbalama — TS 500:2000 §8.3.1

TS 500:2000 §8.3.1’de zımbalama dayanımı tasarım zımbalama kuvvetinden küçük olamaz. Kritik çevre, yüklenen alana $d/2$ uzaklıktadır; tasarım kuvveti bu çevredeki plak bölümüne etkiyen düşey kuvvetlerin cebirsel toplamından hesaplanır.

$$V_{pr}\ge V_{pd},V_{pr}=\gamma f_{ctd}{u}_{p}d$$

Burada $u_p$ kritik çevre, $d$ faydalı yükseklik, $f_{ctd}$ betonun tasarım çekme dayanımı ve $\gamma$ eğilme etkisini yansıtan katsayıdır. Kenar/köşe kolonları, yakın boşluklar, dışmerkezlik ve birden fazla kritik kesit standardın ilgili koşullarıyla değerlendirilir; basit bir iç kolon çevresi her durum için kullanılamaz.

TBDY 2018 §7.11.8, deprem etkisindeki döşeme-kolon birleşiminde moment aktarımını ve çevre boyunca değişen kayma gerilmelerini ele alır. §7.11.10’da ${\tau }_{pd}\le f_{ctd}$ koşulu sağlanmıyor ve plak kalınlığı en az 250 mm ise zımbalama donatısı, maddede verilen beton/donatı katkısı ve üst dayanım sınırlarıyla kullanılabilir. Bu koşul bütün kirişsiz döşemelerin minimum kalınlığı değildir.

3.6 Servis Kontrolleri

3.6.1 Çatlak Genişliği Kontrolü — TS EN 1992-1-1:2004 Madde 7.3

Karakter çatlak genişliği sınırı, çevre maruz kalma sınıfına (XC, XD, XS) ve yük koşullarına göre belirlenir:

Saha Notu: Türkiye'nin kıyı şeridindeki (İzmir, Antalya, İstanbul Boğazı yakınları) yapılarda XS1–XS2 maruz kalma sınıfları geçerli olabilir; bu durumda çatlak genişliği sınırı 0,20 mm'ye indirilmekte ve beton örtüsü artırımı gerekmektedir.

3.6.2 Sehim Kontrolü — TS 500:2000 §13.2

TS 500:2000 §13.2.1, ani ve zamana bağlı sehim değerlendirmesinde çatlama, büzülme ve sünme etkilerinin dikkate alınmasını ister. Sehime duyarlı eleman taşımama veya bu elemanlarla ilişkili olmama koşulu ile Çizelge 13.1’deki oranlar birlikte sağlanıyorsa sehim hesabı yapılmayabilir. Aksi durumda uygun hesap gerekir.

Minimum döşeme kalınlığı oranı ile sehim hesabı gerektirmeyen oran aynı kural değildir. Tek bir uzun dönem çarpanı bütün projelere önerilemez; yüklerin sürekliliği ve betonun zamana bağlı davranışı hesap girdileridir.

3.7 Deprem Detaylandırması — TBDY 2018 §4.3.4.4 ve §7.11

§7.11.3 bir kolon çevresi “kesme bandı” reçetesi değildir. §7.11.8 bütün kirişsiz plaklar için 200 mm minimum kalınlık vermez. Boyut koşulları, TS 500:2000 §11.4.2’den ve seçilen hesap yönteminden alınır.

3.8 İmalat ve Kalite Kontrol — TS EN 13670:2009

Döşeme imalatında üç kritik kontrol noktası bulunur: kalıp montajı, donatı yerleşimi ve beton dökümü.

Paspayı (Beton Örtüsü) Gereksinimleri — TS 500:2000 Madde 7.1

Nominal beton örtüsü: $c_{nom}=c_{min}+\Delta c_{dev}$

Hesap yöntemi: $c_{min}=max(c_{min,b};c_{min,dur};10mm)$ olarak belirlenir (TS EN 1992-1-1:2004 Denklem 4.1).

Saha Notu: Türkiye'de uygulanan en yaygın hata, plastik paspayı takozu yerine tuğla kırığı, taş parçası veya donatının kendisinin takoz olarak kullanılmasıdır. 4708 sayılı Yapı Denetimi Kanunu kapsamında şantiye denetçileri paspayı kontrolünü betonarmede öncelikli kontrol noktası olarak değerlendirmektedir.

Dikkat: TS 500:2000'e göre paspayı boyuna donatının yüzeyinden değil, en dıştaki donatı (genellikle etriye) yüzeyinden ölçülür. Sahada sıkça yapılan hata, boyuna donatıyı esas alarak ölçüm yapmaktır; bu durumda gerçek paspayı etriye çapı kadar azalmaktadır.

4. Türkiye Saha Koşullarına Özgü Bilgiler

4.1 Don Derinliği ve Döşeme Tasarımına Etkisi

Don derinliği birinci ve ikinci iklim bölgesi için döşemenin altındaki yalıtım kalınlığını doğrudan etkiler. Mevcut Türkiye yönetmeliğinde (TBDY 2018, TS 500:2000) binalar için don derinliği haritası bulunmamakla birlikte, KGM Teknik Şartnamesi ve saha deneyimlerine dayalı değerler kullanılmaktadır:

Saha Notu: Don derinliği döşeme tasarımını dolaylı etkilemektedir: bina temeli don derinliğinin altına indirilmesi tipiktir, bu da bodrum kat ya da zemin döşemesinin ısıl köprü oluşturmamasını sağlamak açısından kritiktir. Kütahya–Afyon hattında don etkisi yüksek olduğundan zemin kat döşemelerinde XF2/XF3 maruz kalma sınıfının gözetilmesi literatürde önerilir.

4.2 Mevcut Türkiye Yapı Mevzuatı

• 3194 Sayılı İmar Kanunu: Yapı ruhsatı ve imar planı uyumuna ilişkin temel çerçeve
• 4708 Sayılı Yapı Denetimi Kanunu: Kanun kapsamındaki yapıların yapı denetim kuruluşlarınca denetlenmesi esastır; döşeme donatı ve beton kalitesi genel denetim kapsamındadır
• 6331 Sayılı İş Güvenliği ve Sağlığı Kanunu: Kalıp ve iskele kurulumu, beton dökümü sırasındaki iş güvenliği yükümlülükleri
• TBDY 2018: 18 Mart 2018 tarih ve 30364 sayılı Resmi Gazete'de yayımlanmıştır

4.3 Birim Fiyat Referansları — ÇŞB 2025

Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı 2025 yılı birim fiyatları (31 Ocak 2025 tarih ve 32799 sayılı Resmi Gazete):

Saha Notu: 2025 yılı Nisan ayı itibarıyla B420C donatı çeliği piyasa fiyatı yaklaşık 27.000–29.000 TL/ton, C25/30 hazır beton fiyatı ise 5.200–5.800 TL/m³ aralığındadır (KDV dahil, İstanbul bölgesi).

5. Koşulları Belirtilmiş Öğretici Örnekler

Aşağıdaki sayılar yöntemin belirli adımlarını göstermek için seçilmiştir. Bir uygulama projesinin tüm yüklerini, donatı detaylarını veya dayanım kontrollerini temsil etmez.

Örnek 1 — Tek Doğrultulu Sürekli Plakta Ön Boyut

Öğretici kabul: Serbest açıklık 4,50 m ve sürekli tek doğrultulu plak. TS 500:2000 §11.2.2’deki serbest açıklık/30 koşulundan $4500/30=150$ mm bulunur; genel 80 mm alt sınırı da sağlanır. Örnekte 170 mm seçilmesi bu iki boyut koşulunu sağlar.

Bu seçim sehim kontrolünün tamamlandığı anlamına gelmez. §13.2.1’in koşulları ve gerekirse sehim hesabı ayrıca değerlendirilir. Mesnet düzeni, hesap açıklığı ve hareketli yük yerleşimi tanımlanmadan moment katsayısı veya donatı seçilmez.

Örnek 2 — Dişli Döşemede Geometri Kontrolü

Öğretici kabul: Sürekli tek doğrultulu dişli döşemede net açıklık 4,25 m; diş aks aralığı 500 mm, diş genişliği 100 mm, plak kalınlığı 70 mm ve toplam yükseklik 350 mm olsun.

• Serbest diş aralığı $500-100=400$ mm’dir; TS 500:2000 §11.3.2’deki 700 mm üst sınırını aşmaz.
• Plak için $400/10=40$ mm ile 50 mm alt sınırı birlikte kontrol edilir. Deprem etkisindeki yerinde dökme sistemde TBDY 2018 §7.11.2’nin 70 mm sınırı da uygulanır; seçilen 70 mm bu boyut koşullarını sağlar.
• Sürekli dişli döşemede toplam yükseklik/net açıklık oranı en az 1/25’tir: $4250/25=170$ mm. Seçilen 350 mm bu geometri koşulunu sağlar.
• Net açıklık 4 m’yi aşıp 7 m’yi aşmadığından §11.3.2 uyarınca en az dişlerle aynı boyutta bir enine diş gerekir; açıklığı yaklaşık eşit bölmelidir.

Bu kontrollerden bir donatı reçetesi çıkarılamaz. TS 500:2000 §11.3.3 uyarınca dişlerin eğilme ve kesme donatısı kiriş gibi hesaplanır. Diş-plak kesme bağlantısı ayrıca kontrol edilir.

Örnek 3 — Kirişsiz Plakta Zımbalama Kontrolünün Girdileri

Adım 1 — Minimum kalınlık (TS 500:2000 Madde 11.4.2):

250 mm, bu öğretici örnekte yalnız ön boyut kabulüdür. Tablasız veya tablalı sistemin açıklık oranı koşulu ve seçilen yaklaşık yöntemin Denklem 11.2 koşulu ayrıca kontrol edilmelidir. TBDY 2018 §7.11.8 bu kalınlığı zorunlu minimum olarak vermez.

Öğretici geometri kabulü: İç bölgede 500 × 500 mm dikdörtgen kolon, $d=215$ mm; çevreyi azaltacak kenar veya boşluk bulunmasın. TS 500:2000 §8.3.1’deki $d/2$ uzaklıktaki çevre için:

$$u_p=2(500+500+2\times 215)=2860\mathrm{mm}$$

Yalnız aritmetiği göstermek üzere $V_{pd}=1000$ kN kabul edilirse ortalama gerilme:

$$\frac{1000\times 1000}{2860\times 215}\approx 1,63N/m{\mathrm{m}}^2$$

Bu ortalama değer bir yeterlilik sonucu değildir. $V_{pd}$ gerçek yüklerden, $\gamma$ moment/dışmerkezlik etkilerinden ve $f_{ctd}$ malzeme tasarım değerinden belirlenmelidir. TBDY 2018 §7.11.8 kapsamındaki çevresel en büyük gerilme de değerlendirilmeden kalınlık artırımı veya donatı kapasitesi önerilemez.

Sadece kirişsiz döşemeli betonarme sistemde TBDY 2018 §4.3.4.4’ün perde ve iki aşamalı hesap koşulları uygulanır. §7.11.3 diyaframın düzlem içi kontrolleridir; kolon çevresindeki zımbalama kontrolünden ayrı ele alınır.

6. Sık Yapılan Hatalar

1. Minimum boyut ile sehim kontrolünü karıştırmak: TS 500:2000 §11’deki sistem boyutları ve §13.2’deki kullanılabilirlik koşulları ayrı kontrol edilir.

2. Sistemi yalnız kenar oranından seçmek: Düzgün yayılı yük ve mesnet koşulları birlikte değerlendirilir. Kirişsiz döşeme, kenar oranından bağımsız iki doğrultulu hesaplanır (§11.4.1).

3. Zımbalamayı ortalama gerilme ile bitirmek: TS 500:2000 §8.3.1’in çevre, boşluk, kenar ve dışmerkezlik koşulları; deprem etkisinde TBDY 2018 §7.11.8 ayrıca değerlendirilir.

4. Açıklık ve mesnet katsayılarını karıştırmak: Tek doğrultulu ve iki doğrultulu yaklaşık yöntemlerin kapsamları ve donatı koşulları ayrı okunur.

5. Diyafram ile zımbalamayı aynı kontrol saymak: TBDY 2018 §7.11.3 düzlem içi aktarımı, §7.11.8 döşeme-kolon moment ve kayma aktarımını ele alır.

6. Zamana bağlı sehimi atlamak: TS 500:2000 §13.2.1 çatlama, büzülme ve sünmenin etkilerini kapsar; tek bir genel katsayı hesap yerine geçmez.

7. Donatı reçetesini proje kontrolü saymak: Kalınlık, donatı, beton örtüsü ve uygulama detayları birlikte değerlendirilir; örnek çubuk adedi tek başına yeterlilik göstermez.

Kaynaklar

1. TS 500:2000 — erişilen standart nüshası, §8.3.1, §11 ve §13.2. İkincil sunucudaki nüshadır; resmî TSE indirmesi değildir.
2. TBDY 2018 — Bakanlık PDF nüshası, §4.3.4.4 ve §7.11 (Döşemeler). Resmî Gazete 18 Mart 2018, Sayı 30364.
3. TS EN 1992-1-1:2004 — Betonarme ve Öngerilmeli Yapıların Tasarımı. Genel Kurallar. TSE (literatürde genellikle Madde 7.3 Çatlak, 7.4 Sehim ve Tablo 4.2 Paspayı gibi bölümlere atıf yapılır).
4. TS EN 1991-1-1:2002 — Yapılara Gelen Yükler. Bölüm 6 (Bina Döşeme Yükleri Tablo 6.2). TSE.
5. TS 498:1997 — Yapı Elemanlarının Boyutlandırılmasında Alınacak Yüklerin Hesap Değerleri. TSE.
6. TS EN 13670:2009 — Beton Yapıların Yapımı (İmalat Kontrol). TSE.
7. Genç, C. (2019–20). Tek Yönlü Nervürlü Döşemeler — INSA471 Ders Notu. Doğu Akdeniz Üniversitesi, İnşaat Mühendisliği Bölümü. Örnek 2.1.
8. Onat, O. (2022). Betonarme II — Kirişsiz Döşemeler Ders Notu Hafta 1. Munzur Üniversitesi, İnşaat Mühendisliği Bölümü.
9. Bozer, A. (2020). "Betonarme Perdelerin Plandaki Yerleşimlerinin Kirişsiz Döşemeli Yapılara Etkisinin İncelenmesi." Teknik Dergi, Cilt 31, Sayı 1. DOI: 10.18400/tekderg.406060.
10. KGM (2020). Don Derinliği ve İklim Bölgeleri Değerlendirmesi. Karayolları Genel Müdürlüğü Teknik Şartnamesi.
11. Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı (2025). 2025 Yılı Yapı Yaklaşık Birim Maliyetleri. Resmî Gazete 31 Ocak 2025, Sayı 32799.

Önemli Mühendislik Uyarısı: Bu içerik yalnızca bilgilendirme amaçlıdır; nihai tasarım, hesap ve uygulama kararları, güncel yönetmelikler ile proje koşulları çerçevesinde yetkili bir inşaat mühendisinin denetiminde alınmalıdır. Sayısal örnekler ve formüller genel mühendislik pratiğini yansıtır; her projenin kendine özgü zemin, yük ve çevre koşulları proje müellifince ayrıca değerlendirilmelidir.

Kaynak karşılaştırma kaydı — 22 Eylül 2026

Kalınlık atfı, madde 7.11.8 ve 7.11.10 (PDF s.160) ile karşılaştırıldı. Örnekteki 250 mm değeri eğitim varsayımıdır. Kaynak: TBDY 2018, Bakanlık PDF nüshası. Bu kayıt yalnız belirtilen iddiaların belge karşılaştırmasını kapsar; bağımsız mühendislik onayı değildir.

yapidan (2026). Döşeme Tasarım Akış Şeması. Yapıdan — İnşaat Mühendisliği Bilgi Portalı. https://yapidan.com/kategoriler/as/doseme-tasarim-akis-semasi