Temel Tasarımında Sık Yapılan Hatalar

Özet

Temel mühendisliği hesaplarında yapılan hatalar, üst yapıda onarımı güç ya da imkânsız yapısal hasarlara yol açabilir. Bu makalede, Türkiye'deki mühendislik pratiklerinde sıkça karşılaşılan 12 kritik hata ele alınmaktadır. Her hata için teknik teşhis, doğru yaklaşım ve ilgili standart referansı (TS 500:2000, TBDY 2018, TS EN 1997-1:2012) verilmektedir. Üç çözümlü örnek problem ve kapsamlı bir kalite kontrol listesi ile makale tamamlanmaktadır.

Hata 1: Yetersiz veya Geçersiz Zemin Raporu Kullanımı

Hata: Proje parseline ait olmayan ya da eski tarihli bir zemin etüt raporu kullanılması; SPT deneyi yapılmadan zemin parametrelerinin varsayılması.

Sonuç: Yanlış taşıma gücü → aşırı oturma veya taşıma gücü kırılması.

Doğrusu: Binalarda zemin araştırmaları, proje parseline özgü olarak arazi ve laboratuvar çalışmalarıyla TBDY 2018 16.2.1 ve EK 16A'ya göre yapılır; sondaj, örnekleme ve yeraltı suyu ölçümleri için TS EN ISO 22475-1, zemin sınıflandırması için TS 1500 kullanılır.

• Sondaj sayısı (TBDY 2018 EK 16A.1.2): her 300 m² taban alanı için en az bir sondaj; BYS ≤ 3 olan binalarda en az üç, taban alanı 1000 m²'yi geçen binalarda köşelerde ve ortada olmak üzere en az beş sondaj.
• Sondaj derinliği (TBDY 2018 EK 16A.1.4): temel tabanından itibaren yapı genişliğinin en az 1,5 katı ya da temel basıncından doğan gerilme artışının zeminin efektif düşey gerilmesinin %10'una indiği derinlik ($\Delta \sigma =0,10{\sigma }_{vo}^{\prime }$); hangisi daha elverişsizse o alınır.
• Zemin raporunun içermesi gerekenler: SPT deneyi ve N değerleri, laboratuvar sonuçları (dane boyu, Atterberg limitleri, konsolidasyon), yeraltı su seviyesi, uygulanabilir taşıma gücü tavsiyesi.

Saha Notu: 4708 sayılı Yapı Denetimi Hakkında Kanun Madde 2'ye göre yapı denetim kuruluşu, yapının inşa edileceği arsanın zemin ve temel raporlarını ilgili mevzuata göre inceler. Yapı Denetimi Uygulama Yönetmeliği Madde 5(2)(e)'ye göre de proje denetimi safhasında, esaslara uygun bir zemin etüdü raporunun bulunup bulunmadığını tespit ederek uygunluk görüşü verir; raporun proje parseline ait ve güncel olması bu incelemenin parçasıdır.

Hata 2: Güvenlik Sayısı Uygulanmadan Taşıma Gücünün Kullanılması

Hata: Nihai taşıma gücünün ($q_{ult}$) doğrudan zemin basıncı sınırı olarak kullanılması.

Sonuç: Temel altında plastik denge bölgesi genişler; oturma ve taşıma gücü kırılması riski artar.

Doğrusu:

$$q_{izin}=\frac{q_{ult}}{GS}$$

Saha Notu: Taşıma gücü koşulunun sağlanması oturma koşulunun da sağlandığı anlamına gelmez. TBDY 2018 16.8.3.4'e göre temel altındaki yerdeğiştirmeler izin verilebilir sınırlar içinde kalmalıdır; DTS = 1, 1a, 2, 2a olan binalarda ZA, ZB ve ZC dışındaki zeminlerde yüzeysel temeller altındaki kalıcı şekildeğiştirmeler doğrusal olmayan zemin davranışı hesaba katılarak hesaplanır.

Hata 3: Zımbalama Kontrolünün Atlanması

Hata: Temel kalınlığının yalnızca moment hesabına göre belirlenmesi; zımbalama (delme-kesme) kontrolünün yapılmaması.

Sonuç: Temel altı ani zımbalama kırılması — uyarı belirtisi vermeksizin gelişen gevrek göçme biçimi.

Doğrusu (TS 500:2000 Madde 8.3.1):

$$V_{pd}\le V_{pr}=\gamma \cdot f_{ctd}\cdot u_p\cdot d$$

• $\gamma$: eğilme etkisini yansıtan katsayı; eksenel yüklemede $\gamma =1,0$
• $u_p$: Kritik çevre (kolon yüzünden $d/2$ dışarıda)
• $d$: Efektif derinlik (paspay çıkarılmış)
• $f_{ctd}$: betonun tasarım çekme dayanımı, $f_{ctk}/1,5$ (C20 için $1,6/1,5=1,07$ MPa)

Saha Notu: Zımbalama kontrolü, betonarme temel hesabında çoğunlukla ikinci plana atılmaktadır. Özellikle büyük yüklü ve küçük planlı tekil temellerde (ince–büyük alanı olmayan) bu kontrol kritik hale gelir ve temel kalınlığını belirleyen tasarım kriteri olur.

Hata 4: Drenaj ve Su Yalıtımının İhmal Edilmesi

Hata: Yeraltı su seviyesinin yüksek olduğu zeminlerde drenaj ve su yalıtım sistemi projelendirilmeden temel inşaatına geçilmesi.

Sonuç: Uplift basıncı → temel kaldırılma riski; uzun vadede beton ve donatı korozyonu.

Doğrusu:

• Kaldırma kuvveti kontrolü: $N_k/F_{kaldırma}\ge 1,2$
• Su yalıtım membranı: TS EN 13967 uyumlu bitümlü membran veya polimer levha
• Drenaj sistemi: geotekstil + drenaj borusu (Y.18.460 veya eşdeğeri)

Saha Notu: Yeraltı su seviyesi yağıştaki mevsimsel değişimler, yakındaki pompajlar, kıyıda gelgit ve akarsu seviyesi nedeniyle zamanla değişir (FHWA GEC 5). Zemin raporundaki su seviyesinin hangi mevsimde ölçüldüğüne dikkat edilmeli; yağışlı ve kar erimesinin etkili olduğu bölgelerdeki bodrum katlı yapılarda su yalıtım sistemi göz ardı edilmemelidir.

Hata 5: Bağ Kirişinin Tasarıma Dahil Edilmemesi

Hata: Deprem bölgelerinde tekil temeller arasına bağ kirişi konulmaması.

Sonuç: Depremde tekil temeller arasında diferansiyel yatay hareket → üst yapıda ilave moment ve hasar.

Doğrusu (TBDY 2018 Madde 16.8.5):

Minimum bağ kirişi kesiti ve kuvveti:

• En küçük boyut: 300 mm × 300 mm; boyuna donatı oranı en az %0,5; etriye çapı en az 8 mm, etriye aralığı en çok 200 mm (TBDY 2018 16.8.5.4)
• Tasarım eksenel kuvveti: $N_b=0,10S_{DS}{N}_k$ (Denk. 16.13); $N_k$ bağlanan kolon ya da perdedeki en büyük eksenel kuvvettir. Kesit hem basınca hem çekmeye göre hesaplanır; çekmede kuvvetin yalnız donatıyla taşındığı varsayılır (16.8.5.3–16.8.5.4).

Saha Notu: Bağ kirişinin temel ile aynı kota oturtulması inşaat sıralaması açısından büyük kolaylık sağlar. Zemin kotunda kalan bağ kirişleri, bodrum kat döşemesine gömülmemelidir; aksi hâlde döşeme ile ortak çalışarak istenmedik rijitlik dağılımına yol açar.

Dikkat: Bağ kirişi tekil temeller arasındaki moment aktarım elemanı değildir; yalnızca yatay yük ve oturma farklarını sınırlamak amacıyla çekme-basınç etkisine çalışır.

Hata 6: Zemin Basıncı Dağılımının Yanlış Kabulü

Hata: Her durumda düzgün yayılı zemin basıncı kabulü yapılması; dışmerkezlik (eksantrisite) hesabına girilmemesi.

Sonuç: $q_{max}$ gerçekte çok daha yüksek; taşıma gücü aşılır.

Doğrusu:

$$q_{max}=\frac{N}{B\cdot L}\left(1+\frac{6e_x}{B}+\frac{6e_y}{L}\right)\le q_{izin}$$

$e>B/6$ ise temel tabanında çekme bölgesi oluşur ve yeniden boyutlandırma gerekir.

Dışmerkez yüklü temelde taşıma gücü ve oturma kontrolü için etkili alan yaklaşımı kullanılabilir: eşdeğer düzgün basıncın $B^{\prime }=B-2e_x$, $L^{\prime }=L-2e_y$ boyutlu etkili alana etkidiği kabul edilir (Meyerhof, 1953); TBDY 2018 taşıma gücü bağıntısında (Denk. 16.8a) da etkili genişlik $B^{\prime }$ kullanılır. Temelin betonarme tasarımında ise gerçek trapez ya da üçgen basınç dağılımı esas alınır.

Saha Notu: Deprem yüklemeleri dahil tüm kombinasyonlar için dışmerkezlik kontrolü yapılmalıdır. Türkiye'de sık karşılaşılan hata; zemin gerilme hesabında deprem kombinasyonu kullanmak yerine yalnızca statik kombinasyona başvurmaktır. TBDY 2018 16.8.3.1'e göre $q_o\le q_t$ koşulu statik ve deprem etkisini içeren yükleme durumlarının her birinde sağlanmalıdır; $q_t=q_k/{\gamma }_{Rv}$ ve ${\gamma }_{Rv}=1,4$ deprem birleşiminde de aynıdır (Tablo 16.2).

Dikkat: Düzensiz yük taşıyan kolon gruplarında (çerçeve kenar ve köşe kolonları) eksantrisite büyük değerlere ulaşabilir. Her kolon için ayrı temel analizi yapılmalıdır.

Hata 7: Tasarım Yük Bileşimlerinde Hata

Hata: Servis yükleri ile tasarım yüklerinin karıştırılması; zemin taşıma gücü kontrolünde tasarım (faktörlü) yüklerin kullanılması.

Sonuç: Temel boyutu ya fazla ya da yetersiz.

Doğrusu:

• Zemin taşıma gücü kontrolü: Servis (karakteristik) yükler kullanılır → $q\le q_{izin}$
• Betonarme boyutlandırma: Tasarım (faktörlü) yükler kullanılır → $G_d=1,4G+1,6Q$

Saha Notu: Türkiye'de betonarme temel projelendirmesinde "taşıma gücü yöntemi" (TS 500:2000 Bölüm 1) esas alınır. Bu yöntemde yük katsayıları ${\gamma }_G=1,4$ (kalıcı) ve ${\gamma }_Q=1,6$ (hareketli) şeklinde uygulanır. Zemin gerilmesi kontrolünde ise bu katsayılar kullanılmaz.

Dikkat: Deprem etkisini içeren yük birleşimleri TBDY 2018 4.4.4.1'de verilir: $G+Q+0,2S+E_d^{(H)}+0,3E_d^{(Z)}$ ve $0,9G+H+E_d^{(H)}-0,3E_d^{(Z)}$ (Denk. 4.11–4.12). TS 500 de deprem birleşimlerinin düşey yük birleşimleriyle (1,4G + 1,6Q ve 1,0G + 1,2Q + 1,2T) birlikte gözönüne alınmasını ister (6.2.6); temel boyutlandırmada bütün birleşimlerin en elverişsizi esas alınır.

Hata 8: Farklı Oturma Kontrolünün Yapılmaması

Hata: Toplam oturmanın küçük göründüğü durumlarda diferansiyel oturma görmezden gelinmesi.

Sonuç: Yüksek diferansiyel oturma → kolonlar arasında moment → çatlak ve yapısal hasar.

Doğrusu:

• Diferansiyel oturma sınırları: $\Delta s/L\le 1/300$ (çerçeve), $1/500$ (perde sistemi)
• Heterojen zeminde her temel için ayrı oturma hesabı yapılmalı
• TS EN 1997-1:2012 Ek H'de oturma sınır değerleri bulunmaktadır

Saha Notu: Türkiye'nin alüvyon ovalarında (Gediz, Büyük Menderes, Çukurova gibi) zemin profili kısa mesafelerde köklü değişiklikler gösterir. Bu ovalarda mutlaka her temel için konsolidasyon analizi yapılmalıdır.

Dikkat: Oturma hesabında konsolidasyon oturması (uzun vadeli) ile ani oturma (anlık elastik) ayrı ayrı değerlendirilmelidir. Killi zeminlerde uzun vadeli konsolidasyon oturması yıllarca devam edebilir.

Hata 9: Sıvılaşabilir Zemin Üzerinde Sığ Temel Uygulanması

Hata: SPT $N<10$ olan doygun kumlu zeminlerde derinleştirme veya güçlendirme yapılmadan sığ temel kullanılması.

Sonuç: Deprem sırasında zemin sıvılaşması → taşıma kapasitesi sıfırlanır.

Doğrusu (TBDY 2018 Madde 16.6):

• DTS = 1, 1a, 2, 2a olan binalarda, yerel zemin sınıfı ZD, ZE veya ZF olan ve sürekli tabaka ya da kalın mercekler hâlinde bulunan kumlu zeminlerde sıvılaşma potansiyelinin incelenmesi zorunludur (16.6.1)
• Yeraltı su seviyesinin altındaki ve yüzeyden 20 m derinliğe kadar olan kohezyonsuz ya da düşük kohezyonlu (PI < %12) zeminler değerlendirilir (16.6.2)
• Düzeltilmiş SPT vuruş sayısı $N_{1,60}<30$ olan tabakalarda sıvılaşma tetiklenme analizi yapılır (TBDY 2018 Madde 16.6.5)
• Sıvılaşma riski varsa: derin temel, zemin enjeksiyonu veya kompaksiyon ile zemin iyileştirmesi

Saha Notu: Kütahya Merkez ilçesi için yapılan araştırmalarda yüzeyden 4–6 m derinlikteki gevşek alüvyon tabakalarında $M=6,5$ büyüklüğündeki depremde önemli sıvılaşma potansiyeli hesaplanmıştır (Şengül ve Karabaş, 2021). Simav ve Kütahya fay zonları aktif olduğundan, bu bölgelerde zemin raporu olmadan temel tasarımı son derece risklidir.

Dikkat: TBDY 2018 16.6.9'a göre sıvılaşmaya karşı güvenlik koşulu ${\tau }_R\ge 1,10{\tau }_{deprem}$'dir. Koşul sağlanmazsa sıvılaşması beklenen tabakaların dayanım ve rijitlik kaybı, olası taşıma gücü kayıpları, duraylılık bozuklukları, oturma ve yanal yayılma değerlendirilir. Zemin iyileştirmesi ya da derin temel seçimi bu değerlendirmenin sonucuna göre yapılır.

Hata 10: Kolon-Temel Donatı Sürekliliğinin Sağlanmaması

Hata: Kolon boyuna donatılarının temel içine yeterli kenetlenme boyu bırakılmaması.

Sonuç: Moment ve eksenel kuvvet aktarımı yetersiz; kolon-temel birleşiminde çekme hasarı.

Doğrusu (TS 500:2000 Madde 9.1.2):

Kenetlenme boyu:

$${\ell }_b=0,12\frac{f_{yd}}{f_{ctd}}\varphi \ge 20\varphi$$

TBDY 2018 kapsamında deprem yükü altında ek kenetlenme uzunluğu koşulları uygulanır.

Not: f_ctd = f_ctk/1,5; f_ctk değerleri TS 500:2000 Çizelge 3.2'den alınmıştır (C25: 1,8 MPa, C30: 1,9 MPa). B420C: TBDY 2018 uyumlu sismik donatı çeliği.

Saha Notu: Kolon kalıbı kaldırıldıktan sonra kenetlenme boyunun yetersiz bırakıldığı anlaşılırsa, ek çubuk kaynağı veya mekanik kuplaj ile sorun giderilebilir. Türkiye'de sık yapılan hata: kolon eksenel yükü için kenetlenme boyunu hesaplamak, ancak deprem momenti için gerekli ek uzunluğu gözden kaçırmaktır.

Dikkat: TBDY 2018 kolon–temel birleşiminde kenetlenme boyu için ayrı bir büyütme katsayısı tanımlamaz; kenetlenme TS 500 Denk. 9.1 ile hesaplanır. Ancak kolon boyuna donatısının bindirmeli ekleri kolonun serbest yüksekliğinin orta üçte birlik bölgesinde yapılmalı, ek boyu kenetlenme boyundan kısa olmamalı ve ek boyunca etriye aralığı kolonun en küçük boyutunun 1/3'ünü ve 150 mm'yi aşmamalıdır (TBDY 2018 7.3.3.1); temelden çıkan filiz donatısı bu nedenle kolon alt ucundaki sarılma bölgesinde eklenmez.

Hata 11: Prefabrik Elemanlar Altında Temel Tasarımının Gözden Kaçırılması

Hata: Prefabrik kolon/kiriş altındaki cep/yuvalı temellerde sızdırmazlık dolgu dikkate alınmadan zemin basıncı hesaplanması.

Sonuç: Moment aktarımı sağlıklı değil; bağlantı gevşeyince sismik rijitlik azalır.

Doğrusu: Prefabrik kolon–temel cep (soket) bağlantısı ayrıca kontrol edilmelidir. TS EN 1992-1-1'e göre girintili (kamalı) yüzeyli ceplerde birleşim monolitik kabul edilebilir; düz yüzeyli ceplerde kuvvetlerin dolgu betonu üzerinden basınç ve sürtünmeyle aktarıldığı modelde gömme boyu $l\ge 1,2\cdot h_{kolon}$ olmalıdır.

Saha Notu: Sanayi yapılarında (fabrika, depo, hangar) prefabrik kolon-temel cep bağlantıları yaygındır. TBDY 2018 Bölüm 8 önüretimli betonarme binaların kurallarını verir; moment aktaran kolon–temel bağlantılarında kullanılacak manşonlu, harçlı, mekanik ya da kaynaklı donatı eklerine ilişkin kurallar EK 8A'dadır (8.4.6).

Hata 12: Mevcut Yapıya Komşu Temel Kazısında Müdahale Hesabı Yapılmaması

Hata: Bitişik parsel veya yapı temelinin etkilenmesi araştırılmadan derin kazı açılması.

Sonuç: Komşu yapı temelinin altındaki zemin kayar; oturma veya çökme riski.

Doğrusu:

• Etki yarıçapı analizi (Rankine/Coulomb tetikleyici gerilme): ${\sigma }_v\ge 0,5\cdot q_{izin,kom\stackrel{\backslash c}{s}u}$ olan bölgelerde müdahale gerekir
• Gerekirse iksa / ankajlı perde sistemi
• Komşu yapıya izleme enstrümantasyonu (inklinometre, şakul ölçümleri)
• Kazı destek yapılarının tasarımı, projelendirilmesi ve uygulaması Kazı Destek Yapıları Hakkında Yönetmelik ve ekindeki Kazı Destek Yapıları Tasarım ve Uygulama Esaslarına göre yapılır; yönetmelik planlı ve plansız alanlardaki bütün yapıların temel ve bodrum kazılarını kapsar.

Saha Notu: Türkiye'de özellikle şehir merkezlerindeki bodrum katlı yenileme projelerinde komşu yapı hasarı sık karşılaşılan bir durumdur. Bodrum kazılarında destek sistemi ve komşu yapılara etkisi bu Yönetmelik ve Esaslar çerçevesinde projelendirilmelidir.

Don Derinliği ve Temel Taban Kotu

Temel taban kotu, don etkisinin ulaşabildiği derinliğin altında seçilmelidir; FHWA temellerin don kabarması (frost heave) olasılığı nedeniyle don derinliğinin altına oturtulmasını ister. Donma–çözülme döngüsü temel tabanı altındaki zeminin dayanımını da değiştirebilir.

Saha Notu: Tablo 11'deki bölgesel don derinlikleri ön fikir vermek içindir; yerel don derinliği ve buna göre en küçük temel derinliği, zemin raporunda ve ilgili kurumun don derinliği verilerinde belirtilen değere göre seçilmelidir. Konut projelerinde temel taban kotunu zemin raporunda belirtilen taşıyıcı katmana dayandırmak daha güvenilirdir.

Teknik Kesit: Tekil Temel Detayı

Temel Tasarım Akış Diyagramı

Örnek Problemler

Problem 1 — Kolay

Veriler:

• Kolon boyutları = 55 × 55 cm
• Servis yükler: G = 1225 kN, Q = 875 kN
• Zemin emniyet gerilmesi: q_izin = 250 kN/m²
• Malzeme: C20, S420, paspay = 50 mm

İstenen: Tekil temel boyutlarını ve temel kalınlığını belirleyiniz; zımbalama kontrolü yapınız.

Çözüm:

Adım 1: Tasarım yükü

$$N_d=1,4G+1,6Q=1,4\times 1225+1,6\times 875=1715+1400=3115\text{ kN}$$

Adım 2: Temel alanı (servis yük kullanılır)

$$A=\frac{N_k}{q_{izin}}=\frac{G+Q}{q_{izin}}=\frac{1225+875}{250}=\frac{2100}{250}=8,4{\text{ m}}^2$$

Seçilen temel: $B=L=3,0\text{ m}$ → $A=9,0{\text{ m}}^2>8,4{\text{ m}}^2$

Adım 3: Gerçek zemin gerilmesi

$${\sigma }_z=\frac{N_k}{B\cdot L}=\frac{2100}{9,0}=233,3{\text{ kN/m}}^2\le 250{\text{ kN/m}}^2$$

Adım 4: Tasarım zemin gerilmesi (beton boyutlandırma için)

$${\sigma }_{z,d}=\frac{N_d}{B\cdot L}=\frac{3115}{9,0}=346,1{\text{ kN/m}}^2$$

Adım 5: Temel kalınlığı kabulü ve zımbalama

$h=70$ cm → $d=70-5-0,9\approx 64$ cm kabul

Kritik çevre: $u_p=4\times (55+64)=4\times 119=476\text{ cm}=4760\text{ mm}$

Kritik çevre alanı: $A_p=(55+64{)}^2=119^2=14161{\text{ cm}}^2=1,42{\text{ m}}^2$

Zımbalama yükü: $V_{pd}=N_d-{\sigma }_{z,d}\times A_p=3115-346,1\times 1,42=3115-491=2624\text{ kN}$

Zımbalama kapasitesi (TS 500:2000 Md. 8.3.1):

$$V_{pr}=\gamma \cdot f_{ctd}\cdot u_p\cdot d=1,0\times 1,07\times 4760\times 640\approx 3260\text{ kN}$$

$V_{pd}=2624\text{ kN}\le V_{pr}=3260\text{ kN}$ — Zımbalama güvenli

Sonuç:

• Tekil temel: 3,0 m × 3,0 m × 0,70 m, C20 beton
• Kontrol: ${\sigma }_z=233,3{\text{ kN/m}}^2<q_{izin}=250{\text{ kN/m}}^2$ — Geçer; Zımbalama — Geçer

Problem 2 — Orta

Veriler:

• Tekil temel: B = 2,0 m, L = 2,0 m, h = 60 cm
• Servis yük: N_k = 600 kN, M_x = 40 kN·m (deprem)
• Zemin emniyet gerilmesi: q_izin = 200 kN/m² (deprem birleşiminde artırılmadan kullanılmıştır)
• Beton: C25

İstenen: Dışmerkezlik kontrolü ve q_max hesabı; zemin gerilmesi yeterliliği.

Çözüm:

Adım 1: Dışmerkezlik

$$e_x=\frac{M_x}{N_k}=\frac{40}{600}=0,067\text{ m}$$

Adım 2: Çekirdek sınırı kontrolü

$$\frac{B}{6}=\frac{2,0}{6}=0,333\text{ m}$$

$e_x=0,067\text{ m}<0,333\text{ m}$ → Çekme bölgesi yok

Adım 3: Maksimum zemin basıncı

$$q_{max}=\frac{N_k}{B\cdot L}\left(1+\frac{6e_x}{B}\right)=\frac{600}{4,0}\left(1+\frac{6\times 0,067}{2,0}\right)=150\times 1,201=180,2{\text{ kN/m}}^2$$

Adım 4: Kontrol

$q_{max}=180,2{\text{ kN/m}}^2\le q_{izin}=200{\text{ kN/m}}^2$ — Geçer

Adım 5: Minimum zemin basıncı

$$q_{min}=\frac{N_k}{B\cdot L}\left(1-\frac{6e_x}{B}\right)=150\times 0,799=119,8{\text{ kN/m}}^2>0$$

Sonuç:

• Temel 2,0 m × 2,0 m boyutlarında yeterlidir
• Kontrol: $e_x/B=0,034<1/6$ → Çekirdek içinde; $q_{max}<q_{izin}$ — Geçer

Problem 3 — Zor

Veriler:

• Tekil temel: B = L = 3,0 m, h = 70 cm, paspay = 50 mm
• Kolon: 55 × 55 cm
• Tasarım zemin gerilmesi: ${\sigma }_{z,d}=346,1{\text{ kN/m}}^2$ (Problem 1'den)
• Beton C20, S420 (B420C sismik çelik)
• DTS = 1, BYS = 6, kısa periyot tasarım spektral ivme katsayısı S_DS = 1,0 (örnek değer); yerel zemin sınıfı ZA dışında olduğundan bağ kirişi zorunlu (TBDY 2018 16.8.5.1)
• Bağ kirişine etkiyen kolon yükü: N_max = 1800 kN

İstenen: (a) Tekil temel donatı alanını hesaplayınız, (b) Bağ kirişi minimum donatısını belirleyiniz.

Çözüm:

Adım 1: Efektif derinlik

$$d=h-paspay-\frac{\varphi }{2}\approx 700-50-9=641\text{ mm}$$

Adım 2: Kritik kesitteki moment (kolon yüzünden)

Kolon yüzünden temel ucuna mesafe:

$$a=\frac{B-b_{kolon}}{2}=\frac{3000-550}{2}=1225\text{ mm}=1,225\text{ m}$$

Moment (TS 500:2000 Madde 10.3.2):

$$M_d={\sigma }_{z,d}\cdot L\cdot \frac{a^2}{2}=346,1\times 3,0\times \frac{(1,225{)}^2}{2}=779,0\text{ kNm}$$

Adım 3: Donatı hesabı

$$K=\frac{M_d}{b\cdot d^2}=\frac{779,0\times 10^6}{3000\times 641^2}=0,632{\text{ N/mm}}^2$$

$K<K_{lim}=8,16{\text{ N/mm}}^2$ → Tek donatı yeterli

$$A_s=\frac{M_d}{0,86\times f_{yd}\times d}=\frac{779,0\times 10^6}{0,86\times 365\times 641}=3866{\text{ mm}}^2$$

Minimum donatı (TS 500:2000 Madde 10.3.3, her doğrultuda 0,002): $A_{s,min}=0,002\times 3000\times 700=4200{\text{ mm}}^2$

→ $A_s=\max (3866,4200)=4200{\text{ mm}}^2$ → Seçilen: 14Φ20 her yönde ($A_s=4398{\text{ mm}}^2$; aralık ≈ 220 mm ≤ 250 mm)

Adım 4: Bağ kirişi boyutu ve donatısı (TBDY 2018 Md. 16.8.5)

Eksenel kuvvet:

$$N_b=\pm 0,10S_{DS}{N}_k=\pm 0,10\times 1,0\times 1800=\pm 180\text{ kN}$$

Minimum kesit (TBDY 2018 16.8.5.4): 300 × 300 mm → Seçilen: 300 × 500 mm

Boyuna donatı (çekme kontrolü):

$$A_{s,b}=\frac{N_b}{f_{yd}}=\frac{180.000}{365}=493{\text{ mm}}^2$$

Minimum donatı (%0,5; TBDY 2018 16.8.5.4): $A_{s,min}=0,005\times 300\times 500=750{\text{ mm}}^2$

→ $A_s=\max (493;750)=750{\text{ mm}}^2$ → Seçilen: 4Φ16 = 804 mm² ($\rho =804/150.000=0,0054>0,005$)

Etriye: φ8/200 mm (TBDY 2018 16.8.5.4: etriye çapı 8 mm, aralık en çok 200 mm)

Sonuç:

• Temel donatısı: Her yönde 14Φ20 @ ~220 mm ($A_s=4398{\text{ mm}}^2\ge A_{s,min}$)
• Bağ kirişi: 300×500 mm, 4Φ16 boyuna donatı, φ8/200 etriye
• Kontrol: $A_s>A_{s,min}$ — Geçer; $N_b$ çekmesi donatıyla karşılanıyor (804 ≥ 493 mm²) — Geçer

Sık Yapılan Hatalar (Özet)

Kaynaklar

1. TS 500:2000, Betonarme Yapıların Tasarım ve Yapım Kuralları, Türk Standartları Enstitüsü — Madde 8.3.1 (Zımbalama), Madde 9.1 (Kenetlenme), Madde 10.3 (Tekil temeller).
2. TS 1500:2000, İnşaat Mühendisliğinde Zeminlerin Sınıflandırılması, TSE.
3. TBDY 2018, Türkiye Bina Deprem Yönetmeliği, T.C. Çevre ve Şehircilik Bakanlığı — Madde 4.4.4, Bölüm 7, Madde 16.2, 16.6, 16.8, EK 16A.
4. TS EN 1997-1:2012, Geoteknik Tasarım — Kısım 1: Genel Kurallar, TSE.
5. TS EN 13967:2012, Esnek Su Yalıtım Levhaları — Zemin Altı Su Yalıtımına Yönelik Plastomer Bitüm Levhalar, TSE.
6. TS EN ISO 22475-1:2006, Geoteknik Araştırma ve Deney — Örnekleme Yöntemleri ve Yeraltı Suyu Ölçümleri, TSE.
7. Dündar, C. ve Tokgöz, S. (2006). Çözümlü Örneklerle Betonarme Problemleri, Çukurova Üniversitesi, Adana.
8. Kaymak, B., Öğe, M. ve Dağdeviren, U. (2023). "Elverişsiz Yükleme Durumlarında Tekil Temellerde Farklı Oturmaların Üst Yapıya Etkileri", Mühendislik Bilimleri ve Tasarım Dergisi, 11(2), 794–806. DOI: 10.21923/jesd.1198532.
9. Şengül, T. ve Karabaş, B. (2021). "Kütahya Merkez İlçesinde Sıvılaşma Potansiyelinin CBS ile İncelenmesi", BSEU Journal of Science, 8(2), 817–825.
10. 4708 Sayılı Yapı Denetimi Hakkında Kanun (2001). T.C. Resmî Gazete, 24461.
11. 3194 Sayılı İmar Kanunu (1985 ve güncellemeleri). T.C. Çevre ve Şehircilik Bakanlığı.
12. KGM Karayolları Teknik Şartnamesi — Türkiye Don İndeksi ve Don Penetrasyon Derinliği Haritası.
13. T.C. Ulaştırma Bakanlığı DLH İnşaatı Genel Müdürlüğü (2007). Geoteknik Tasarım Esasları, Ankara.
14. FHWA NHI-06-089 (2006). Soils and Foundations Reference Manual, Cilt II. Federal Highway Administration.
15. Kazı Destek Yapıları Hakkında Yönetmelik (2022). T.C. Resmî Gazete, 32047 (16.07.2026/33311 değişikliğiyle).
16. Yapı Denetimi Uygulama Yönetmeliği (güncel metin, mevzuat.gov.tr MevzuatNo 11951).

İlgili Hesaplama Araçları

Bu konuyla ilgili ücretsiz mühendislik hesaplama araçlarımızla ön tasarım ve kontrol yapabilirsiniz:

• Temel Boyutlandırma Hesaplama
• Zemin Taşıma Gücü Hesaplama

Önemli Mühendislik Uyarısı: Bu içerik yalnızca bilgilendirme amaçlıdır; nihai tasarım, hesap ve uygulama kararları, güncel yönetmelikler ile proje koşulları çerçevesinde yetkili bir inşaat mühendisinin denetiminde alınmalıdır. Sayısal örnekler ve formüller genel mühendislik pratiğini yansıtır; her projenin kendine özgü zemin, yük ve çevre koşulları proje müellifince ayrıca değerlendirilmelidir.

yapidan (2026). Temel Tasarımında Sık Yapılan Hatalar. Yapıdan — İnşaat Mühendisliği Bilgi Portalı. https://yapidan.com/kategoriler/tm/temel-tasariminda-sik-yapilan-hatalar