Tekla ile Çelik Detaylandırma ve İmalat Çizimi Rehberi

Çelik bir projede tasarım bittiğinde iş aslında yeni başlar: modeldeki her kiriş, kolon, plaka ve bulonun atölyede imal edilebilir hâle gelmesi gerekir. Tekla Structures bu aşamada devreye girer; aynı 3B model hem atölye (shop) çizimlerini hem malzeme listelerini hem de CNC tezgâhlarının okuduğu NC dosyalarını tek kaynaktan üretir. Bu yazıda detaylandırmadan imalat çıktısına kadar olan akışı, saha pratiğiyle birlikte adım adım anlatıyorum.

Detaylandırma İş Akışının Mantığı

Tekla'da çelik detaylandırma tek bir "kaydet ve çıkar" işlemi değil, sıralı bir zincirdir. Doğru sıra şudur:

1. Ana taşıyıcıları (kolon, kiriş, aşık) modelle.
2. Birleşimleri makro veya manuel araçlarla kur (plaka, bulon, kaynak).
3. Numaralandır (numbering) — her parçaya/montaja poz ata.
4. Çizimleri üret (tek parça, montaj, GA).
5. Malzeme ve bulon listelerini (BOM) raporla.
6. En son NC/DSTV imalat dosyalarını al.

Bu sıra ihmal edilirse, en sık görülen hata numaralandırmadan çizim ya da NC almaya çalışmaktır; sonuç tutarsız pozlar ve birbirini tutmayan listelerdir.

Birleşim Makroları (System Components)

Tekla, yapı elemanları arasındaki birleşimleri tasarlamak için hazır bileşenler sunar; bunlar yapının bütünlüğü için kritiktir. Uçtan plaka (end plate), taban plakası (base plate), guse (gusset) gibi tipik birleşimler "system component" denilen parametrik makrolarla saniyeler içinde kurulur.

Makronun avantajı parametriktir: profil değiştiğinde plaka kalınlığı, bulon sırası ve kaynak boyu otomatik güncellenir. Bir makro yerleştirildiğinde Tekla onu yeşil (tüm parçaları oluşturulmuş), sarı (kısmen) veya kırmızı (oluşturulamadı) bir sembolle işaretler; kırmızı sembol birleşimin geometriyi karşılayamadığını gösterir ve mutlaka çözülmelidir.

Saha notu: Makro çıktısını asla körü körüne kabul etmeyin. Birleşim tasarımı bir mühendislik kararıdır; makro yalnızca geometriyi kurar. Bulon sayısı, plaka kalınlığı ve kaynak boyu TBDY 2018 ve TS EN 1993 (Eurocode 3) birleşim kurallarına göre ayrıca kontrol edilmelidir. Standart dışı bir geometride makro yetmiyorsa, plaka/bulon/kaynak araçlarıyla manuel kurar ya da custom component ile kendi birleşiminizi tanımlarsınız.

Bulon ve Kaynak Tanımları

Bulonlar ve kaynaklar modele ya birleşim makrosuyla ya da bağımsız araçlarla girilir. Önemli olan, bu bilgilerin modelde "veri" olarak yaşamasıdır; çizime ve listeye otomatik akar.

• Bulon: Çap, sınıf (örn. 8.8, 10.9), standart, delik toleransı ve diziliş modele girilir. Atölyede delinecek mi montajda mı (shop/site bolt) ayrımı yapılır.
• Kaynak: Tür (köşe/küt), boyut, atölye/saha kaynağı ayrımı ve sembol bilgisi tanımlanır.

Çizimde bu işaretlerin nasıl görüneceği görünüm ayarlarından yönetilir: ortak görünüm ayarlarında "Ignore bolt size" (küçük bulonları gizle), "Weld size limit" (eşik altı kaynakları gizle) ve "Weld marks visible" (kaynak işaretlerini göster) parametreleri yapraktaki kalabalığı kontrol eder.

Numaralandırma (Numbering)

Numaralandırma, Tekla'nın her parça ve montaja bir mark (poz) atadığı adımdır. Mark; parça/montaj öneki ve pozisyon numarasının yanında profil ve malzeme sınıfı gibi öğeleri de içerebilir. Numaralandırma, tek-parça/montaj/cast-unit çizimleri üretmenin ön koşuludur.

Mantığı şudur: Geometrik olarak aynı parçalar aynı pozu alır. 40 adet özdeş kuşak plakası varsa hepsi tek bir "p1" alır, böylece tek çizim ve listede 40 adet olarak raporlanır. Poz serileri tipik olarak parça için "P", montaj/birim için "A/B/C" gibi öneklerle ayrılır; bu, atölyenin parça (single part) ile birleştirilmiş montajı (assembly) ayırt etmesini sağlar.

İpucu: Numaralandırma ayarlarını proje başında sabitleyin. Süreç ortasında poz serisini değiştirmek, basılmış çizimlerle modelin uyumsuz kalmasına yol açar.

Atölye ve Montaj Çizimleri

Tekla beş çizim türü üretir ve her birinin atölyedeki rolü farklıdır:

GA çizimleri çizim listesinde "Type" kolonunda G harfiyle tanınır. Pratikte atölyeye giden ikili tek-parça ve montaj çizimidir; GA ise sahaya, parçaların nereye monte edileceğini gösterir.

Malzeme Listesi (BOM) ve Bulon Listesi

Tekla raporları doğrudan modelden üretir; dolayısıyla bilgi her zaman güncel ve doğrudur. İki kritik içerik tipi vardır:

• ASSEMBLY: Montaj ve tek parçaların listesini çıkarır; seçilen parçaları içeren tüm montajları kapsar. Tipik malzeme listesi (BOM) ağırlık, adet, profil ve uzunluk kolonlarıyla buradan üretilir.
• BOLT: Seçili parçalara bağlı tüm bulonların listesini (bulon BOM) çıkarır.

Şablon nitelikleri (template attributes) nesne özelliklerini temsil eder; çıktı alınırken Tekla bu niteliği gerçek değerle değiştirir. Böylece toplam tonaj, parça adedi ve bulon adedi otomatik gelir. Pratikte malzeme listesini önek/profil sınıfına göre bölmek ve ağırlığa göre sıralamak, satın alma ve kesim planlaması için standart bir alışkanlıktır.

NC / DSTV İmalat Çıktısı

Detaylandırma bittikten sonra son adım, CNC tezgâhlarının okuyacağı NC dosyalarını dışa aktarmaktır. Tekla bu dosyaları DSTV formatında üretir.

• DSTV nedir: Deutscher Stahlbau-Verband (Alman Çelik Yapı Birliği) tarafından tanımlanan endüstri standardıdır. Çelik parça geometrisini post-processor'lar için nötr biçimde tarif eden bir arayüzdür. Nötr olması, tek bir standart tarifle farklı marka NC tezgâhlarını yönetebilmeniz demektir.
• Dosya: ASCII metin dosyasıdır; çoğunlukla her parça kendi dosyasına sahiptir ve uzantı .nc1'dir.
• Ne taşır: Tekla, parça uzunluğunu, delik konumlarını, bevel'leri, kertikleri ve kesikleri tezgâhın kullanacağı koordinat setlerine dönüştürür. İsterseniz DSTV dosyalarını DXF'e çevirerek DXF formatında da NC üretebilirsiniz.
• Nerede kullanılır: Yalnızca CNC tezgâhları değil, MIS/ERP yazılımları da bu dosyaları okuyabilir.

Saha notu: NC almadan önce parçaların doğru numaralandırıldığından emin olun; aksi halde aynı geometriye sahip parçalar için çakışan dosya adları veya hatalı poz üretebilirsiniz. NC çıktısı ile montaj çiziminin pozları birebir aynı olmalıdır; atölyede karışıklığın en sık nedeni budur.

Gerçek Örnek: Bir Kiriş-Kolon Birleşimi

Diyelim ki bir IPE 360 kirişi, HE 300 B kolona uçtan plaka ile bağlanacak:

1. Uçtan plaka makrosunu (örn. end plate detail) iki elemana uygula; plaka kalınlığı 15 mm, 6 adet M20 10.9 bulon, atölye kaynağı girilir.
2. Birleşim sembolü yeşil olmalı; sarı/kırmızıysa parametreleri (plaka boyu, bulon mesafesi) düzelt.
3. Numaralandır: plaka "P..." pozu, kiriş montajı "A..." pozu alır.
4. Montaj çizimi üret; kaynak sembolü ve bulon işaretleri "Weld marks visible" açıkken görünür.
5. ASSEMBLY raporuyla bu montajın ağırlığını, BOLT raporuyla 6 adet M20'yi listeye al.
6. Kiriş ve plaka için ayrı .nc1 dosyalarını üret; delik konumları ve kesikler koordinata dönüşür.

Bu altı adım, tek bir birleşimin tasarımdan tezgâha kadar olan tam izini gösterir — ve aynı mantık binlerce parçalı bir projede tekrarlanır.

Dikkat Edilecekler — Özet Kontrol Listesi

• Çizim ve NC almadan önce mutlaka numaralandır.
• Makro çıktısını mühendislik kontrolünden geçir (TBDY 2018 / Eurocode 3).
• Kırmızı/sarı birleşim sembollerini sahaya bırakma.
• Atölye/saha bulon ve kaynak ayrımını doğru gir.
• Malzeme listesini imalat öncesi tonaj/adet bazında doğrula.
• NC pozları ile montaj çizimi pozları birebir tutsun.
• İmalat icra sınıfını (TS EN 1090-2) projeye göre belirle; toleranslar buna bağlıdır.

Kaynaklar

• Trimble / Tekla User Assistance — "NC files" ve "DSTV file description" resmi dokümantasyonu (support.tekla.com)
• Trimble / Tekla User Assistance — "Quick start to Tekla Structures drawings" ve "What is numbering and how to plan it"
• DSTV — Deutscher Stahlbau-Verband, NC arayüz standardı tanımı
• TS EN 1090-2 — Çelik yapıların imalatı ve icra sınıfları
• TBDY 2018 — Türkiye Bina Deprem Yönetmeliği, çelik birleşim tasarım esasları; TS EN 1993 (Eurocode 3)