Doğal Gaz Boru Hattı: Yerleşim ve Güvenlik Mesafeleri

Özet

Doğal gaz borusu için tek bir genel bina mesafesi veya gömme derinliği yoktur. Hat sahibi, tesis türü, basınç, çap, güzergâh ve güncel işletmeci şartnamesi belirlenerek onaylı projede kontrol edilir. Bu yazı BOTAŞ'ın bağlantısı verilen 13 Ağustos 2021 tarihli yönetmeliğindeki seçili hükümleri açıklar; şehir içi bütün dağıtım şebekeleri için tek bir uygulama şartnamesi değildir.

Tanım ve Temel İlkeler

Bir hattın değerlendirmesine işletmeci, iletim/dağıtım/servis kapsamı, tasarım ve işletme basınçları, boru malzemesi, çapı ve güzergâhı kaydedilerek başlanır. İşletme basıncı, tasarım basıncı ve test basıncı aynı değer olarak kullanılamaz. Basınç sınıfı adları ve eşikleri, gerçekten uygulanacak belgeyle birlikte belirtilmelidir; kaynağı gösterilmeyen AB/OBA/OBB/YBA/YBB tablosu burada mevzuat hükmü olarak sunulmaz.

1. Döşeme Derinliği

Gömme derinliği, hendek geometrisi, yataklama, dolgu ve mekanik koruma; hat işletmecisinin güncel şartnamesi ve geçiş yapılan yol/tesis idaresinin koşulları üzerinden belirlenir. Derinliğin bitmiş zemin ile boru üst yüzeyi arasından mı, boru aksına göre mi ölçüldüğü çizimde belirtilmelidir.

Bu yazıda doğrulanmış dağıtım işletmecisi belgesi bulunmadığından bütün araç geçişli yollar için 0,90 m, bütün demiryolu geçişleri için tek bir derinlik veya bütün geçişlerde çelik kılıf zorunluluğu verilmez. Kılıf, deplase veya farklı koruma seçimi onaylı geçiş çözümüne bağlıdır.

2. Güvenlik Mesafeleri

2.1 BOTAŞ iletim hattı ve dağıtım şebekesinin ayrılması

BOTAŞ'ın 13 Ağustos 2021 tarihli yönetmeliği, BOTAŞ'a ait ham petrol ve doğal gaz iletim ve depolama tesislerini kapsar. Şehir içi dağıtım ve servis hatları için bu belgeden tek bir genel konut mesafesi çıkarılamaz. Projede hat sahibi, tesis türü, basınç, çap, yerleşim koşulları ve uygulanacak işletmeci şartnamesi birlikte tanımlanmalıdır. BOTAŞ Yönetmeliği, Madde 1–2, PDF s.1.

BOTAŞ doğal gaz hatlarında kamulaştırılarak BOTAŞ adına sınırlı ayni hak tesis edilmiş güzergâh şeridinde yapılaşmaya izin verilmez. Mücavir alan dışındaki yeni hatlarda konut, idari bina ve sosyal tesisler için asgari mesafeler Madde 7'nin dokuzuncu fıkrasına göre belirlenir; bütün yüksek basınçlı hatlar için “konuttan 20 m” biçiminde tek bir sınır verilmez. BOTAŞ Yönetmeliği, Madde 7(1)(a), 7(1)(b)(1), PDF s.7.

Madde 7(1)(b)(2), mücavir alan dışındaki yeni BOTAŞ hatları ile patlayıcı, parlayıcı, yanıcı, yakıcı veya aşındırıcı madde bulunduran tesisler ve maddede sayılan akaryakıt, CNG, LPG, LNG istasyonları gibi tesisler arasında asgari 50 m yaklaşma mesafesi öngörür. Metin, BOTAŞ'ın öngördüğü önlemler, çevresel yoğunluk ve risk koşullarıyla azaltmaya izin verir; ancak mesafenin hiçbir durumda 20 m'den az olamayacağını belirtir. Bu hüküm konutlar veya bütün şehir içi dağıtım hatları için genel bir tablo değildir. BOTAŞ Yönetmeliği, Madde 7(1)(b)(2), PDF s.7–8.

2.2 Diğer altyapı hatları ve geçişler

Paralel hat, çapraz geçiş ve havai enerji hattı aynı tasarım durumu değildir. Mesafe kontrolünde ölçümün boru aksları, dış yüzeyler veya tesis sınırları arasında mı yapıldığı belirtilmeli; su, kanalizasyon, enerji ve telekom işletmecilerinin güncel şartnameleri onaylı kesitte birlikte gösterilmelidir. Bu yazı, doğrulanmış işletmeci belgesi olmadan tüm bu altyapılar için ortak bir sayısal mesafe önermemektedir.

Proje kontrol kaydı: Her geçiş için işletmeci ve belge sürümü, ilgili madde veya tip çizim, yatay/düşey mesafe, mekanik koruma çözümü ve proje onayı kaydedilir. Borunun diğer hattın mutlaka üstünden geçmesi ya da çelik kılıf kullanılması gibi kararlar, yalnız bu genel açıklamadan çıkarılamaz.

3. Polietilen Boru Tasarımı: Birim Kontrolü

SDR, dış çapın et kalınlığına oranını ifade eder. Çap ve kalınlık aynı birimle kullanılır:

Aşağıdaki basınç bağıntısı yalnız boyut ve aritmetik açıklaması için verilmiştir. Ürünün ve uygulanacak gaz standardının bütün şartlarını doğrulayan bir çalışma basıncı beyanı değildir:

$MRS$ MPa cinsindeyken 20, bar cinsindeyken 2 çarpanı kullanılır; çünkü 1 MPa = 10 bar. Aynı hesapta hem 100 bar değerini hem MPa dönüşümünü içeren 20 çarpanını kullanmak sonucu on kat büyütür.

Eğitim varsayımları: $MRS=10$ MPa ve $C=2$ alınsın. Bu katsayılar bir gaz projesi veya ürün için seçilmiş değildir.

Bu sonuçlardan doğrudan SDR seçimi, şebeke basınç sınıfı, sıcaklık uygunluğu veya işletmeye alma kararı çıkarılamaz. Ürün belgeleri, sıcaklık etkisi, gaz kullanımı ve işletmeci sınırları ayrıca değerlendirilir.

4. Çelik Boru Tasarımı: Basınç ve Gerilme Birimleri

İnce cidarlı silindirin çevresel gerilme ilişkisini açıklayan eğitim bağıntısı:

Burada $p$ ve ${\sigma }_{\theta }$ aynı gerilme birimindedir; $D$ ve $t$ aynı uzunluk biriminde kullanılır. Basınç bar verildiyse gerilme MPa kullanılmadan önce $p_{\text{MPa}}=p_{\text{bar}}/10$ dönüşümü yapılır.

Bir standardın tasarım hesabında malzeme dayanımı, konum sınıfı, kaynak, sıcaklık, tolerans, korozyon ve diğer yükler için farklı gerekler bulunabilir. ASME B31.8'in ilgili sürümü ve tüm tasarım hükümleri burada karşılaştırılmadığından bu basitleştirme o standarda uygun et kalınlığı veya boru seçimi olarak sunulmaz.

5. Basınç Testi Prosedürü

Test ortamı, basıncı, süresi, sıcaklık dengelenmesi, ölçüm cihazı ve kabul ölçütü onaylı işletmeci prosedüründe tanımlanmalıdır. İşletme basıncına kaynaksız bir katsayı uygulanarak test basıncı seçilmez. Test planı ve saha güvenliği yetkili ekip tarafından değerlendirilir; burada uygulanabilir sayısal bir test talimatı verilmez.

6. Katodik Koruma

Çelik hattın korozyon kontrolünde kaplama ile katodik koruma birlikte değerlendirilir. Potansiyel kaydında referans elektrodu, ölçüm yeri ve yöntemi, devrede/devre dışı koşulu ile IR düşümünün nasıl ele alındığı belirtilmelidir. Tek başına “−0,85 V, yüklü koşul” yazmak bütün tesisler için yeterli kabul ölçütü değildir. Tasarım ve izleme aralığı, uygulanacak standardın güncel sürümü ve işletmeci prosedürüyle belirlenir.

7. Proje ve Onay Belgeleri

Her hattın proje süreci, kapsamı ve yetkili işletmecisine göre belirlenir. Bir dağıtım hattının proje kontrolü ile iletim tesisinin lisans/izin süreçleri aynı işlem değildir. Başvuru mercii, istenen hesap/çizimler, geçiş izinleri, yapım kontrolü ve işletmeye alma belgeleri güncel süreçten teyit edilmelidir. Bu rehber tüm işler için EPDK'nın belirli günde proje onayı verdiğini ileri sürmez.

8. Saha Koşulları ve Uygulama Kaydı

Yeraltı suyu, zemin hareketi, deprem, don, trafik ve diğer altyapılar güzergâha özgü değerlendirilir. İl adı veya ortalama iklim değeri tek başına gömme derinliği ve malzeme seçimi belirlemez. Açık kazı veya geçiş tasarımında ilgili disiplinlerin proje belgeleri birlikte kontrol edilir.

9. Kontrol Sırası

1. Hat sahibi, tesis kapsamı ve uygulanacak belgeleri belirle.
2. Güzergâh, mülkiyet ve mevcut altyapıyı kaydet.
3. Mesafeleri ilgili madde ve tip kesitle karşılaştır.
4. Basınç, çap ve malzeme hesaplarında birim dönüşümlerini kontrol et.
5. Geçiş, test, korozyon koruma ve işletmeye alma belgelerini tamamla.
6. İşletmeci/proje onayı olmadan eğitim hesabını uygulama kararı olarak kullanma.

10. Örnek Problemler

Problem 1 — SDR ve Basınç Biriminin Aritmetiği

Varsayımlar: Dış çap 110 mm, et kalınlığı 10 mm, $MRS=10$ MPa ve $C=2$ olsun. Değerler eğitim içindir.

Aynı dayanım 100 bar olarak girilirse $2\times 100/[2(11-1)]=10$ bar bulunur. 20 çarpanıyla 100 barı birlikte kullanmak 100 bar verir ve birim dönüşümünü iki kez uygular. Sonuç bir PE ürününün gaz servisinde kullanım onayı değildir.

Problem 2 — Çelik Boruda Gerilme Birimi

Varsayımlar: Eğitim için basınç 40 bar, dış çap yaklaşık 200 mm, et kalınlığı 5 mm alınsın. İnce cidar yaklaşımının aritmetiği gösterilsin; gerçek ürün ve yük durumu değerlendirilmesin.

40 barı doğrudan MPa değerleriyle kullanmak 800 MPa sonucunu verir. Doğru birimle hesaplanan 80 MPa da tek başına tasarımın güvenli olduğunu göstermez; uygulanacak standardın dayanım ve diğer yük kontrolleri ayrıca gerekir.

Problem 3 — Mesafenin Ölçüm Noktasını Tanımlama

Varsayımlar: Çizimde boru aksının yatay koordinatı 2,00 m, dış çapı 0,20 m ve başka bir tesisin en yakın yüzeyinin koordinatı 3,40 m olsun. İki yüzeyin bu doğrultudaki açıklığı:

Bu sonuç yalnız çizim geometrisidir. 1,30 m'nin yeterli olduğu söylenemez; gerekli açıklık işletmecinin ilgili geçiş hükmüyle, ölçüm noktaları aynı tanıma getirilerek karşılaştırılmalıdır.

11. Sık Yapılan Hatalar

Kaynaklar

1. BOTAŞ — Teknik Emniyet Kriteri sayfası.
2. BOTAŞ Ham Petrol ve Doğal Gaz Boru Hattı Tesislerinin Yapımı ve İşletilmesine Dair Teknik Emniyet ve Çevre Yönetmeliği, 13.08.2021: Madde 1–2, PDF s. 1; seçili Madde 7 hükümleri, PDF s. 7–8. Güncel proje için işletmecinin yürürlükteki belgeleri ayrıca kontrol edilmelidir.

EN 12007 serisi, ASME B31.8 ve katodik koruma belgelerinin güncel lisanslı tam metinleri burada karşılaştırılmamıştır. Seçili kaynak ve aritmetik kontrolü bağımsız mühendislik onayı değildir.

İlgili Hesaplama Araçları

• Boru Çapı Hesaplama — aracın akışkan ve model kapsamını kontrol edin; sıkıştırılabilir gaz şebekesi tasarımının yerine geçmez.
• Pompa Gücü Hesaplama — ilgili sıvı hattı uygulamaları içindir; doğal gaz kompresörü seçimi değildir.