Risk Değerlendirmesi — İnşaat Şantiyesi

1. Yasal Çerçeve

1.1 6331 Sayılı İSG Kanunu

• Madde 10: İşveren, risk değerlendirmesi yapmak veya yaptırmakla yükümlüdür.
• Madde 3: "Risk" — Tehlikeden kaynaklanabilecek kayıp, yaralanma ya da başka zararlı sonuç meydana gelme ihtimali.
• Madde 3: "Tehlike" — İşyerinde var olan ya da dışarıdan gelebilecek, çalışanı veya işyerini etkileyebilecek zarar veya hasar verme potansiyeli.
• Madde 17: İşveren, çalışanların işe başlamadan önce, çalışma yeri veya iş değişikliğinde iş sağlığı ve güvenliği eğitimlerini almasını sağlamak zorundadır.
• Madde 20: Çalışan temsilcileri risk değerlendirmesi sürecine dahil edilmek zorundadır.
• Madde 14/a: İş kazaları kazadan sonraki 3 iş günü içinde SGK'ya bildirilmelidir.

Dikkat: 6331 Sayılı Kanun kapsamında risk değerlendirmesi; işveren, iş güvenliği uzmanı, işyeri hekimi ve çalışan temsilcisinin katılımıyla bir ekip tarafından gerçekleştirilmek zorundadır (İSG RD Yönetmeliği, Madde 6). Ekip katılımı olmadan yapılan değerlendirmeler yasal geçerlilik taşımamaktadır.

1.2 Risk Değerlendirme Yönetmeliği

29.12.2012 tarih ve 28512 sayılı Resmi Gazete'de yayımlanan "İş Sağlığı ve Güvenliği Risk Değerlendirmesi Yönetmeliği" kapsamında:

• Risk değerlendirmesi yazılı olarak hazırlanır.
• Çok tehlikeli işyerlerinde (inşaat dahil) en az 2 yılda bir yenilenir.
• Kazada, yeni ekipman alımında ve üretim süreci değişikliğinde güncellenir.
• Risk değerlendirme belgesi; işveren, iş güvenliği uzmanı ve çalışan temsilcisi tarafından imzalanmak zorundadır (Madde 11).

Tablo 1: Risk Değerlendirme Yönetmeliği

1.3 Yapı İşlerine Özgü Yönetmelik

Yapı İşlerinde İş Sağlığı ve Güvenliği Yönetmeliği (05.10.2013, 28786 s. RG), inşaat şantiyelerine özel asgari güvenlik şartlarını belirlemektedir:

• 30 işçi-gün veya 500 işçi-gün geçen inşaatlarda Sağlık ve Güvenlik Planı hazırlanması zorunludur.
• Belirli büyüklükteki projelerde Sağlık ve Güvenlik Koordinatörü görevlendirilmesi gerekmektedir.
• Ek-IV'te tanımlanan çalışmalar (yüksek gerilim hatları, kapalı alanlar, zeminden 2 m ve üzerinde çalışma) için özel risk değerlendirmesi yapılmalıdır.

Saha Notu: Türkiye şantiyelerinde Yapı İşlerinde İSG Yönetmeliği çerçevesinde hazırlanan Sağlık ve Güvenlik Planları, yapı ruhsatı başvurusunda ilgili idareye sunulmak zorundadır. Bu yükümlülüğü yerine getirmeyen müteahhitler, 6331 Sayılı Kanun kapsamında idari para cezasıyla karşı karşıya kalabilir.

2. Risk Değerlendirme Yöntemleri

2.1 Fine-Kinney Yöntemi

Fine-Kinney yöntemi, 1974 yılında Loren J. Fine ve A. D. Wiruth tarafından geliştirilen nicel risk değerlendirme metodolojisidir. Risk sayısı üç faktörün çarpımıyla hesaplanır; bu sayede tek boyutlu matris yöntemlerine kıyasla daha hassas bir risk önceliklendirmesi yapılabilir:

$$R = O \times F \times \text{Ş}$$

Tablo 2: Notasyon ve Semboller

Tablo 3: Fine-Kinney Yöntemi

Tablo 4: Fine-Kinney Yöntemi

Tablo 5: Fine-Kinney Yöntemi

Tablo 6: Fine-Kinney Yöntemi

Saha Notu: Türk inşaat şantiyelerinde yapılan akademik çalışmalar (Yüksel ve Gök, 2021 — Çukurova Üniversitesi), ortalama 7 katlı bir konut inşaatında 104 adet tehlikenin %67'sinin (70 adet) "Çok Yüksek Risk" ($R > 400$) kategorisine girdiğini ortaya koymuştur. Bu bulgu, şantiye koşullarında frekans parametresinin kritik belirleyici olduğunu göstermektedir.

Dikkat: Fine-Kinney yönteminde en yaygın hata, şiddet parametresinin gerçek potansiyele göre değil "olası zarar" düşünülerek düşük seçilmesidir. Şiddet değeri, tehlikenin en kötü senaryosuna (mümkün en büyük zarar) göre belirlenmelidir.

2.2 L Tipi Matris Yöntemi (5×5)

L Tipi matris, özellikle küçük ve orta ölçekli inşaatlarda yaygın olarak uygulanan, daha basit bir risk değerlendirme metodudur. Risk, yalnızca iki parametre kullanılarak hesaplanır:

$$R = O \times \text{Ş}$$

Frekans parametresini içermediğinden Fine-Kinney'e kıyasla daha az hassas sonuçlar üretmektedir. Ancak uygulama kolaylığı nedeniyle Türkiye'deki KOBİ ölçeğindeki inşaatlarda tercih edilmektedir.

Tablo 7: L Tipi Matris Yöntemi (5×5)

Saha Notu: Beton dökümü işleminde Fine-Kinney ile L Tipi Matris yöntemlerinin karşılaştırıldığı çalışmalarda (DergiPark, 2023), L Matris'inde 5 madde "yüksek", 12 madde "orta", 3 madde "düşük" risk tespit edilirken; Fine-Kinney çok daha fazla kritik tehlike ortaya çıkarmıştır. Bu durum, büyük şantiyelerde Fine-Kinney'in tercih edilmesi gerektiğini doğrulamaktadır.

2.3 Diğer Yöntemler: TS EN 31010:2010 Kapsamı

TS EN 31010:2010 (IEC/ISO 31010:2009), toplamda 31 farklı tekniği kapsamaktadır.

Tablo 8: Diğer Yöntemler: TS EN 31010:2010 Kapsamı

3. Tehlike Tanımlama (İnşaat Şantiyesi)

İnşaat şantiyesi, birden fazla işveren ve alt işverenin eş zamanlı çalıştığı, işin ilerledikçe fiziksel koşulların sürekli değiştiği yüksek riskli bir ortamdır.

Tablo 9: Tehlike Tanımlama (İnşaat Şantiyesi)

Türkiye'ye Özgü Risk Faktörleri:

• Deprem: Türkiye'nin büyük bölümü deprem bölgelerinde yer almakta; aktif inşaatlarda TBDY 2018 kapsamındaki sismik etki geçici yapı stabilitesini etkileyebilmektedir.
• İklim: İç Anadolu'da don derinliği 80–120 cm'ye ulaşmakta; donmuş zemin ve buz oluşumu kayma ve göçme tehlikesini artırmaktadır.
• Zemin: Alüvyon zeminlerde sıvılaşma ve konsolidasyon riski, kireçtaşı bölgelerinde karstik boşluklar, killi zeminlerde heyelan potansiyeli Türkiye'ye özgü değerlendirmeler gerektirir.

4. Risk Derecelendirme ve Önceliklendirme

Fine-Kinney ile tüm tehlikeler için $R$ değerleri hesaplanır ve büyükten küçüğe sıralanır. Yüksek riskler öncelikle ele alınır.

Tablo 10: Risk Derecelendirme ve Önceliklendirme

Dikkat: Risk derecelendirme tablosu, önlem alınmadan önceki durumu ve önlem sonrası "artık riski" ayrı ayrı göstermelidir. Önlem sonrası $R$ değeri 70'in altına inmiyorsa ek önlem planlanmalıdır.

Artık Risk (Residual Risk) Hesabı:

Önlemin yeterliliği, önlem sonrası yeniden skorlama ile doğrulanır. Tablo 9, No:2 için (Toprak göçmesi):

• Mevcut durum: $R = 3 \times 6 \times 40 = 720$ → Çok Yüksek
• Tahkimat + kontrollü çalışma sonrası: $O = 1$, $F = 6$, $\text{Ş} = 15$ → $R = 90$ → Önemli
• İzin sistemi + şef kontrolü eklendikten sonra: $O = 1$, $F = 3$, $\text{Ş} = 15$ → $R = 45$ → Orta

5. Kontrol Önlemleri Hiyerarşisi (EPPKE)

EPPKE hiyerarşisi (Eleme, Pratikte Kullanılamayan Tehlikenin İkamesi, Mühendislik, Kontrol/İdari Önlemler, KKD) TS EN ISO 45001:2018 ve 6331 Sayılı Kanun Madde 5 kapsamında öncelik sırasıyla uygulanır. KKD'ye yalnızca mühendislik ve idari önlemlerle riskin yeterince azaltılamadığı durumlarda başvurulabilir.

Tablo 11: Kontrol Önlemleri Hiyerarşisi (EPPKE)

Dikkat: Türkiye şantiyelerinde yapılan denetimlerde en yaygın hata olarak; mühendislik önlemleri uygulanmadan yalnızca KKD dağıtımıyla yetinilmesi tespit edilmektedir. 6331 Sayılı Kanun Madde 5/b kapsamında bu yaklaşım yetersiz kabul edilmektedir.

6. İSG Uzmanı Sorumlulukları

6331 Sayılı Kanun Madde 8 ve ilgili yönetmelik kapsamında inşaat şantiyesinde A sınıfı iş güvenliği uzmanlık belgesi zorunludur.

Tablo 12: İSG Uzmanı Sorumlulukları

Tablo 13: İSG Uzmanı Sorumlulukları

7. Risk Değerlendirme Akış Süreci

Risk değerlendirme süreci döngüsel bir yapıya sahiptir: tehlike tanımlama, risk analizi, risk derecelendirme, kontrol önlemleri ve yeniden değerlendirme adımları birbirini izler. Aşağıdaki akış diyagramı 6331 Sayılı Kanun ve İSG RD Yönetmeliği Madde 8–12 kapsamındaki adımları özetlemektedir.

8. EPPKE Kontrol Hiyerarşisi — Teknik Diyagram

9. Örnek Problemler

Problem 1 — Kolay

Senaryo: Bir inşaat şantiyesinde "Zemin katta yürüme yolunda çivi, demir talaşı, keskin malzeme bulunması" tehlikesi için Fine-Kinney yöntemiyle risk skoru hesaplanacaktır.

Parametre Seçimi:

Tablo 14: Problem 1 — Kolay

Çözüm:

$$R = O \times F \times \text{Ş} = 6 \times 6 \times 3 = 108$$

Sonuç: $R = 108$ → $70 < R < 200$ → Önemli Risk → Kısa vadede önlem alınmalıdır.

Önlem Sonrası Kontrol:

$O = 1$ (temizlik ve düzenleme ile olasılık azalır), $F = 6$, $\text{Ş} = 3$:

$$R_{önlem} = 1 \times 6 \times 3 = 18 < 20 \quad \checkmark \; \text{Kabul Edilebilir}$$

Problem 2 — Orta

Senaryo: Bir konut inşaatında "Geçici elektrik panosundan kaynaklanan elektrik çarpması" tehlikesini hem Fine-Kinney hem de L Tipi 5×5 Matris yöntemiyle değerlendirin. Pano topraklaması yetersiz, kablo izolasyonu bozuk; çalışanlar nemli ortamda günlük olarak pano yakınında çalışmaktadır.

A) Fine-Kinney Çözümü (mevcut durum):

$$R_{mevcut} = 3 \times 6 \times 15 = 270 \quad \rightarrow \; \text{Yüksek Risk}$$

Önlem (topraklama + RCD + yalıtımlı kablo + KKD) sonrası: $O = 0{,}5$, $F = 6$, $\text{Ş} = 15$:

$$R_{önlem} = 0{,}5 \times 6 \times 15 = 45 \quad \rightarrow \; \text{Orta Risk} \leq 70 \quad \checkmark$$

B) L Tipi 5×5 Matris Çözümü:

• Mevcut: $O = O3$ (Orta), $\text{Ş} = \text{Ş}4$ (Ağır) → Yüksek
• Önlem sonrası: $O = O2$ (Düşük), $\text{Ş} = \text{Ş}4$ (değişmez) → Orta

Karşılaştırma:

Tablo 15: Problem 2 — Orta

Her iki yöntem benzer düzeyde risk tespiti yapmış; ancak Fine-Kinney frekans parametresi sayesinde daha hassas numerik ifade sunmuştur.

Problem 3 — Zor

Senaryo: Çok katlı bir yapıda eş zamanlı yürütülen çatı kaplama (+25 m) ve bodrum zemin (−4 m) kazı çalışmaları için Fine-Kinney uygulanacaktır. Önlem önceliğini belirleyin.

Ekip A — Çatı Kaplama (+25 m):

$$R_A = 6 \times 10 \times 40 = 2400 \quad \rightarrow \; \text{Çok Yüksek Risk}$$

Ekip B — Bodrum Kazı (−4 m, desteksiz):

$$R_B = 3 \times 6 \times 40 = 720 \quad \rightarrow \; \text{Çok Yüksek Risk}$$

Öncelik Sıralaması:

Tablo 16: Problem 3 — Zor

Adım Adım Çözüm:

Adım 1: $R_A = 2400 \gg R_B = 720$ → çatı çalışması ilk öncelik.

Adım 2 — Çatı (Ekip A) için EPPKE uygulaması:

• Mühendislik: Yaşam hattı + emniyet ağı + ankraj noktaları
• İdari: Çalışma izin belgesi + yüksekte çalışma eğitimi
• KKD: Paraşüt tipi emniyet kemeri + çift lanyard

Adım 3 — Önlem sonrası yeniden skorlama (Ekip A):

$$R_{A,final} = 1 \times 6 \times 40 = 240 \quad \rightarrow \; \text{Yüksek Risk — kısa vadeli eylem planına al}$$

Adım 4 — Bodrum kazı (Ekip B) geoteknik değerlendirme:

$$R_{B,final} = 1 \times 6 \times 15 = 90 \quad \rightarrow \; \text{Önemli Risk}$$

Sonuç: İki ekip için de $R < 70$ hedefine ulaşmak ek mühendislik veya idari önlemler gerektirmektedir.

Sık Yapılan Hatalar

1. Şiddet parametresini potansiyele göre düşük seçmek: Şiddet, tehlikenin en kötü sonucunu temsil eder; "olası zarar" değil "mümkün en büyük zarar" dikkate alınmalıdır.
2. Risk değerlendirmesini yalnızca belge üretmek için yapmak: Formların doldurulmasıyla yetinilip saha uygulaması izlenmemesi yasal amaca aykırıdır.
3. EPPKE hiyerarşisini atlayıp doğrudan KKD'ye geçmek: Mühendislik önlemleri (korkuluk, tahkimat, güvenlik ağı) öncelik taşır.
4. Değişiklik sonrası risk değerlendirmesini güncellememek: Yeni ekipman, değişen çalışma süreci veya kaza sonrasında güncelleme zorunludur.
5. Aynı tehlikeyi farklı gruplar için sadece bir kez değerlendirmek: Boyacı, betoncı, vinç operatörü için maruziyet ve şiddet değerleri farklıdır; her grup ayrı değerlendirilmelidir.
6. İşçi katılımı olmadan masa başı değerlendirme: 6331 Sayılı Kanun Madde 20'ye göre çalışan temsilcisi sürece dahil edilmelidir.
7. Risk değerlendirme formunun imzasız bırakılması: İSG uzmanı, işveren ve çalışan temsilcisinin imzasız formlar yasal geçerlilik taşımaz (İSG RD Yönetmeliği Madde 11).
8. Önlem sonrası yeniden skorlama yapılmaması: Kontrol tedbirinin hayata geçirilmesinden sonra yeni risk seviyesi belirlenmeli; kabul edilebilir seviyenin üzerinde kalıyorsa adımlar tekrarlanmalıdır.

Parametreler ve Tipik Değerler

Tablo 17: Parametreler ve Tipik Değerler

Kontrol Kutusu

• Risk değerlendirmesi ekibi oluşturuldu mu? (İSG uzmanı, işveren temsilcisi, çalışan temsilcisi)
• Tüm tehlike kategorileri (fiziksel, kimyasal, biyolojik, psikososyal, ergonomik) tarandı mı?
• Her tehlike için Fine-Kinney veya matris yöntemi uygulandı mı?
• Yüksek riskli tehlikeler ($R > 400$) için acil önlem planı oluşturuldu mu?
• EPPKE hiyerarşisi değerlendirildi mi?
• Risk azaltma sonrası yeniden skorlama yapıldı mı?
• Risk değerlendirme belgesi imzalı mı? (İSG uzmanı + işveren + çalışan temsilcisi)
• Güncelleme tetikleme kriterleri tanımlandı mı?
• Acil eylem planı yazılı ve personele tebliğ edildi mi?
• Yapı İşlerinde İSG Yönetmeliği kapsamında Sağlık ve Güvenlik Planı hazırlandı mı?
• İSG uzmanı belge sınıfı (A sınıfı) uygun mu?

Yönetmelik Referansları

Tablo 18: Yönetmelik Referansları

Kaynakça

1. İlgili Türk Standartları (TS) ve Avrupa Normları (EN)
2. TBDY 2018 — Türkiye Bina Deprem Yönetmeliği
3. İlgili ders kitapları ve teknik kaynaklar

Not: Bu makale eğitim amaçlıdır. Projelerde güncel yönetmelik ve standartlara başvurunuz.

Kaynaklar

1. 6331 sayılı Kanun — T.C. Mevzuat Bilgi Sistemi. https://www.mevzuat.gov.tr
2. TS EN 31010:2010 — TSE — Türk Standardları Enstitüsü. https://www.tse.org.tr
3. İSG RD Yönetmeliği 28512 s. RG.
4. Yapı İşlerinde İSG Yönetmeliği 28786 s. RG.
5. TS EN ISO 45001:2018 — ISO / TSE — Türk Standardları Enstitüsü. https://www.tse.org.tr
6. İş Güvenliği.