ETABS Nedir? Bina Analizi ve Deprem Tasarımı Rehberi
CSI ETABS, çok katlı binaların yapısal analizi ve deprem tasarımı için geliştirilmiş, Türkiye'de proje ofislerinin standart yazılımı haline gelen bina-özel bir programdır. Bu rehber ETABS'in çalışma mantığını, TBDY 2018 desteğini ve tipik iş akışını anlatır.
Özet
ETABS, Computers and Structures, Inc. (CSI) tarafından geliştirilen ve özellikle çok katlı binaların üç boyutlu yapısal analizi ile betonarme/çelik tasarımı için özelleşmiş bir mühendislik yazılımıdır. İsmi Extended Three-Dimensional Analysis of Building Systems ifadesinin kısaltmasıdır. Türkiye'de proje ofislerinin betonarme bina tasarımında en yaygın kullandığı program olup, TBDY 2018 deprem yönetmeliğine uygun tasarım süreçlerinin merkezindedir. Güncel sürümü v23.0.0 (Ekim 2025), bir önceki kararlı sürümü v22.7.0 (Temmuz 2025) olup, 1 Temmuz 2025'ten itibaren yalnızca bulut oturum açma (Cloud Sign-In) lisanslama modeliyle dağıtılmaktadır. Bu rehber ETABS'in ne olduğunu, nasıl çalıştığını, tipik iş akışını, desteklediği yönetmelikleri ve rakipleriyle karşılaştırmasını saha pratiğiyle birlikte ele alır.
ETABS Nedir ve Tarihçesi
ETABS'in kökleri 1970'lerin başına, California Üniversitesi Berkeley'deki deprem mühendisliği araştırmalarına dayanır. Bina sistemlerinin üç boyutlu analizine yönelik akademik çalışmalar zamanla ticari bir ürüne dönüşmüş ve CSI çatısı altında olgunlaşmıştır. Yazılımın temel felsefesi, mühendisin bir binayı bina gibi modellemesini sağlamaktır: nokta nokta düğüm ve eleman girmek yerine, kat planları, tipik kat tekrarları, diyaframlar ve perde sistemleri üzerinden çalışılır.
Bu "bina-merkezli" yaklaşım, ETABS'i aynı firmanın genel amaçlı SAP2000 yazılımından ayıran ana noktadır. SAP2000 köprüden kuleye, baraj kapağından endüstriyel çatıya her şeyi modelleyebilen evrensel bir araçken, ETABS doğrudan kat (story) kavramı üzerine kuruludur. Kat ötelenmesi, göreli kat ötelenmesi (drift), kat kesme kuvveti, diyafram rijitliği gibi bina mühendisliğine özgü büyüklükler yazılımın çekirdeğinde hazır bulunur.
Saha notu: Tipik 10-15 katlı bir konut projesinde, tek bir tipik kat modelleyip bunu yukarı kopyalamak ETABS'te dakikalar sürer. Aynı işi genel amaçlı bir yazılımda her düğümü ayrı tanımlayarak yapmak saatler alır. ETABS'in proje ofislerindeki yaygınlığının temel nedeni budur.
Temel Özellikler
ETABS'in proje ofislerinde kullanılan başlıca yetenekleri şunlardır:
Modelleme
- Kat-tabanlı arayüz: Plan ve kat görünümleri üzerinden hızlı modelleme, otomatik kat tanıma
- Tipik kat tekrarı: Bir kat modellenip benzer katlara kopyalanabilir; "similar stories" mantığı
- Diyafram tanımı: Rijit ve yarı-rijit diyaframlar; döşemelerin yatay yük dağıtımı
- Perde modelleme: Shell ve membrane elemanlarla perde duvar (shear wall) modelleme, pier/spandrel etiketleme
- Gelişmiş ağ (mesh): Döşeme, perde ve plaklarda iyileştirilmiş otomatik ağ oluşturma
- Doğrusal statik analiz: Düşey ve yatay yükler altında iç kuvvetler
- Modal analiz: Doğal periyot, mod şekilleri, kütle katılım oranları
- Tepki spektrumu (modal) analizi: Çok modlu elastik tepkinin birleştirilip R katsayısıyla azaltılması
- Pushover (itme) analizi: Doğrusal olmayan statik analiz, performans değerlendirmesi
- Zaman tanım alanı (time-history): Gerçek/yapay deprem kayıtlarıyla doğrusal olmayan dinamik analiz
Tasarım ve Detaylandırma
- Betonarme çerçeve tasarımı: ACI 318, Eurocode 2, TS 500 ve bölgesel kodlara göre kolon-kiriş donatısı
- Çelik çerçeve tasarımı: AISC 360, Eurocode 3 ve diğer çelik yönetmelikleri
- Perde duvar tasarımı: Betonarme perdelerin eksenel-eğilme ve kesme kontrolü
- Döşeme tasarımı: Betonarme ve öngerilmeli (PT) plak tasarımı
- Detaylandırma menüsü: v23 ile gelen, donatı çizimleri ve şematik tasarım çizimlerinin doğrudan ETABS içinde üretimi
Performans
Güncel sürümlerde çözücü hızında ve grafik performansında, özellikle büyük ve karmaşık modeller için, önemli iyileştirmeler yapılmıştır. v23 ile entegre BucklingFEM eklentisi üzerinden çelik kesitlerin FEM tabanlı burkulma (eigenvalue buckling) analizi de mümkün hale gelmiştir.
Tipik İş Akışı
Bir betonarme binanın ETABS ile tasarımında izlenen tipik adımlar:
| Adım | İşlem | Dikkat edilecek nokta |
|---|---|---|
| 1 | Grid ve kat tanımı | Aks sistemi, kat yükseklikleri, tipik katlar |
| 2 | Malzeme ve kesit tanımı | Beton sınıfı, donatı, kesit boyutları; TBDY etkin kesit rijitlikleri |
| 3 | Eleman yerleşimi | Kolon, kiriş, perde, döşeme; mesnet (sabit/ankastre) koşulları |
| 4 | Yükleme tanımı | Ölü/hareketli yük, deprem ve rüzgâr yükleri |
| 5 | Deprem spektrumu girişi | AFAD TDTH parametreleriyle kullanıcı tanımlı tepki spektrumu |
| 6 | Diyafram ve kütle tanımı | Rijit diyafram, kütle kaynağı (mass source) |
| 7 | Analiz | Modal + tepki spektrumu; gerekirse pushover/time-history |
| 8 | Kontroller | Kütle katılımı ≥%90, drift sınırları, taban kesme ölçeklemesi, ikinci mertebe (P-Delta) |
| 9 | Tasarım | Betonarme/çelik eleman tasarımı, donatı oranları |
| 10 | Raporlama ve detay | Hesap raporları, donatı çizimleri |
Kritik kontrol noktaları:
- Kütle katılım oranı: Her doğrultuda kümülatif modal kütle katılımı en az %90 olmalıdır. Tall (yüksek) binalarda ilk dört ötelenme modu genellikle toplam katılan kütlenin yaklaşık %90'ını oluşturur.
- Taban kesme ölçeklemesi: Modal analizden çıkan taban kesme kuvveti, eşdeğer deprem yükü taban kesmesine göre yönetmeliğin öngördüğü oranda ölçeklenmelidir.
- Drift kontrolü: Göreli kat ötelenmeleri TBDY 2018'in sınır değerlerini aşmamalıdır.
Saha notu: Yeni başlayanların en sık hatası, modal analizde yeterli mod sayısı tanımlamayıp %90 kütle katılımını sağlayamamaktır. Bir diğeri, perdeleri membrane yerine yanlış elemanla modelleyip rijitlik dağılımını bozmaktır. ETABS "yeşil tik" verse bile model mühendislik açısından yanlış olabilir; çıktılar mutlaka mühendislik mantığıyla sorgulanmalıdır.
Desteklenen Yönetmelikler
ETABS çok sayıda uluslararası ve bölgesel yönetmeliği destekler:
- Deprem yükleme: ASCE 7, Eurocode 8, NBCC (Kanada), IS (Hindistan) ve kullanıcı tanımlı spektrum ile TBDY 2018
- Betonarme tasarım: ACI 318 (son sürümde ACI 318-25 dahil), Eurocode 2, TS 500 (Türkiye)
- Çelik tasarım: AISC 360, Eurocode 3
- Karma/kompozit tasarım: ilgili AISC ve Eurocode hükümleri
Türkiye özelinde önemli bir ayrım: ETABS'in hazır deprem yükleme şablonları arasında TBDY 2018 ivme spektrumu kutudan çıktığı gibi gelmez. Mühendis, AFAD Türkiye Deprem Tehlike Haritaları'ndan (https://tdth.afad.gov.tr) projeye ait koordinatlar için spektrum parametrelerini (S_DS, S_D1) alır ve bunları ETABS'te kullanıcı tanımlı tepki spektrumu olarak tanımlar. Ayrıca etkin kesit rijitlikleri (çatlamış kesit katsayıları), bina yükseklik sınıfı (BYS), deprem tasarım sınıfı (DTS) ve davranış katsayısı (R) ile dayanım fazlalığı katsayısı (D) yönetmeliğe göre elle ayarlanır. Bu nedenle Türkiye'de ETABS, yazılım bilgisi kadar yönetmelik bilgisi de gerektirir.
Avantajlar ve Sınırlar
Avantajlar
- Bina-özel hız: Kat tekrarı ve plan-tabanlı modelleme ile çok katlı binalar çok hızlı kurulur
- Yaygınlık ve ekosistem: Geniş eğitim kaynağı, fazla Türkçe içerik, iş gücü piyasasında aranan yetkinlik
- Güçlü analiz seti: Doğrusal, modal, spektrum, pushover ve time-history tek çatı altında
- Detaylandırma: Güncel sürümlerde donatı çizimlerinin yazılım içinde üretilmesi
- Çelik ve karma yapılarda güç: Uluslararası çelik kodlarıyla geniş destek
Sınırlar
- TBDY 2018 otomasyonu sınırlı: Yönetmelik parametrelerinin çoğu elle girilir; yerli yazılımlar kadar "kutudan hazır" değildir
- Ticari maliyet: Abonelik temelli lisans, küçük ofisler için maliyet kalemi
- Mühendislik bilgisi şart: Yanlış model güvenli görünen ama hatalı sonuçlar üretebilir; yazılım mühendisin yerini almaz
- Bulut lisans bağımlılığı: 1 Temmuz 2025 sonrası yeni sürümlerde Cloud Sign-In zorunluluğu, çevrimdışı çalışmada kısıt getirir
- Genel amaçlı yapılarda esneklik düşük: Köprü, kule gibi bina dışı yapılar için SAP2000 daha uygundur
Rakiplerle Karşılaştırma
| Özellik | ETABS | SAP2000 | ideCAD |
|---|---|---|---|
| Geliştirici | CSI (ABD) | CSI (ABD) | ideYAPI (Türkiye) |
| Odak | Çok katlı bina | Genel amaçlı yapı | Türkiye binası |
| TBDY 2018 entegrasyonu | Manuel (parametre girişi) | Manuel | Yerleşik (kutudan hazır) |
| Kat-tabanlı modelleme | Çok güçlü | Sınırlı | Çok güçlü |
| Köprü/kule/baraj | Uygun değil | Uygun | Uygun değil |
| Çelik/karma yapı gücü | Yüksek | Yüksek | Orta |
| Türkçe yönetmelik raporu | Manuel hazırlık | Manuel hazırlık | Otomatik |
| Lisans modeli | Cloud Sign-In (abonelik) | Cloud Sign-In (abonelik) | Lisans/abonelik |
ETABS vs SAP2000: İkisi de CSI ürünüdür. ETABS bina tasarımında daha hızlı ve pratiktir; SAP2000 köprü, kule, baraj gibi bina dışı ve alışılmadık geometriler için daha esnektir. Bina projesi yapan bir ofis ETABS'i, çeşitli mühendislik yapıları üreten bir ofis SAP2000'i tercih eder; birçok ofiste ikisi birlikte bulunur.
ETABS vs ideCAD: ideCAD tamamen yerli olup TBDY 2018'i ve TS 500'ü kutudan hazır biçimde uygular, Türkçe yönetmelik raporlarını otomatik üretir. ETABS ise uluslararası yaygınlığı, geniş eğitim ekosistemi ve çelik/karma yapılardaki gücüyle öne çıkar ancak yönetmelik parametrelerinin elle girilmesini gerektirir. Tercih, ofisin proje tipine ve mühendisin alışkanlığına bağlıdır.
Sık Sorulan Sorular
ETABS ile betonarme bina projesi ne kadar sürede tamamlanır? Modelin büyüklüğüne ve mühendisin deneyimine bağlıdır. Deneyimli bir mühendis tipik 10-15 katlı bir konut modelini birkaç günde kurup analiz edebilir; ancak yönetmelik kontrolleri, optimizasyon ve raporlama dahil tüm süreç projeye göre haftalar alabilir.
ETABS çıktısı doğrudan ruhsata yeterli mi? Yazılım hesap raporları üretir, ancak nihai sorumluluk proje müellifi mühendiste olup; modelin yönetmeliğe uygun kurulduğunu, kütle katılımı/drift/ikinci mertebe kontrollerinin sağlandığını mühendis doğrulamalıdır.
Eski sürüm lisansım yeni sürüme geçmeden çalışır mı? Yazılım kullanıcının kendi bilgisayarında çalışır ve model verileri kullanıcıdadır. Ancak 1 Temmuz 2025 sonrası yeni majör sürümler yalnızca Cloud Sign-In ile dağıtılır; eski lisans türleri yeni sürümlerde geçerli değildir.
Kaynaklar
- Computers and Structures, Inc. (CSI) — ETABS resmi ürün sayfası ve özellikler: csiamerica.com/products/etabs
- CSI — ETABS v23.0.0 Release Notes (13 Ekim 2025) — sürüm yenilikleri, ACI 318-25 ve NBCC 2025 desteği
- CSI — Important Changes to CSI Software Licensing — 1 Temmuz 2025 Cloud Sign-In lisanslama duyurusu: csiamerica.com/sales/licensing-overview
- CSI Technical Knowledge Base (wiki.csiamerica.com) — lisanslama ve analiz yöntemleri teknik dokümantasyonu
- Türkiye Bina Deprem Yönetmeliği (TBDY 2018) — Resmî Gazete, 18 Mart 2018, sayı 30364 (mükerrer); resmigazete.gov.tr
- AFAD Türkiye Deprem Tehlike Haritaları (TDTH) — spektrum parametreleri için resmî kaynak: tdth.afad.gov.tr
- TS 500 — Betonarme Yapıların Tasarım ve Yapım Kuralları, Türk Standardları Enstitüsü (TSE)