Deprem Şiddeti Formülü ve Spektrum Hesabı

“Deprem şiddeti formülü” ifadesi, çoğu zaman deprem büyüklüğü ile binaya etkiyen tasarım ivmesinin aynı hesap olduğu izlenimini verir. Oysa TBDY 2018’de bina hesabının girdisi, tek bir “şiddet” sayısı değil; Türkiye Deprem Tehlike Haritası’ndan alınan spektral değerler, yerel zemin katsayıları ve yapının doğal titreşim periyodu kullanılarak oluşturulan tasarım spektrumudur. [1][5]

Önemli Güvenlik Uyarısı: Buradaki hesap yalnızca yöntemi göstermek amacıyla hazırlanmıştır. Parsel koordinatı, zemin sınıfı, taşıyıcı sistem, bina kullanım sınıfı ve yapısal düzensizlikler değerlendirilmeden proje kararı verilemez; nihai tasarım ve uygunluk denetimi yetkili inşaat/statik mühendisi sorumluluğundadır.

Editöryel kaynak kontrolü: Yapıdan Editör Kurulu, içerikte kullanılan resmî kaynakların adlarını ve bağlantılarını kontrol etmiştir. Bu kayıt, projeye özel teknik inceleme veya yapı güvenliği onayı değildir.
Güncelleme tarihi: 15 Temmuz 2026

Deprem şiddeti, büyüklüğü ve tasarım ivmesi aynı şey değildir

Deprem büyüklüğü, depremin kaynağına ilişkin bir ölçüdür. Şiddet ise belirli bir yerde gözlenen etkileri ve hasar düzeyini ifade eder; bu nedenle aynı deprem farklı yerleşimlerde farklı şiddette hissedilebilir. TBDY 2018 bina tasarımını makrosismik şiddeti tek bir formüle koyarak değil, harita spektral ivmeleri ve yerel zemin etkileri üzerinden tanımlar. [1][2][5]

Bu ayrım nedeniyle, doğrulanmış kaynak paketinde gözlemsel şiddeti büyüklükten veya uzaklıktan hesaplayan tek ve evrensel bir “deprem şiddeti formülü” bulunmaz. Bina tasarımı açısından hesaplanabilen uygun büyüklük, TBDY 2018’de tanımlanan yatay elastik tasarım spektral ivmesidir. [1][2]

Hesap için gerekli girdiler

Hesaba başlamadan önce yapı konumu, deprem yer hareketi düzeyi ve yerel zemin sınıfı belirlenir. Koordinata bağlı $S_S$ ve $S_1$ harita spektral ivme değerleri Türkiye Deprem Tehlike Haritası üzerinden elde edilir; $F_S$ ve $F_1$ yerel zemin etki katsayıları ise TBDY 2018 tablolarından seçilir. [1][5]

TBDY 2018’e göre hesap yöntemi

1. Harita spektral ivmelerini belirleyin

Yapının enlem ve boylamı ile ilgili deprem yer hareketi düzeyi seçilerek $S_S$ ve $S_1$ değerleri Türkiye Deprem Tehlike Haritası’ndan alınır. Eski deprem bölgesi derecelerinin yerine koordinata bağlı tehlike değerleri kullanılır. [1][5]

2. Yerel zemin katsayılarını seçin

Yerel zemin sınıfı ile harita spektral ivme düzeyine bağlı $F_S$ ve $F_1$ değerleri TBDY 2018’deki ilgili tablolardan belirlenir. Ara değerlere ilişkin işlem, yönetmelikte tanımlanan tablo ve enterpolasyon hükümlerine göre yürütülür. [1]

Zemin sınıfı yalnızca yaklaşık gözleme dayanarak seçilmemelidir. Hesapta kullanılan zemin parametrelerinin projeye ait zemin ve temel etüdüyle uyumlu olması, spektrum sonucunun güvenilirliği açısından belirleyicidir. [1]

3. Tasarım spektral ivme katsayılarını hesaplayın

Kısa periyot ve 1,0 saniye tasarım spektral ivme katsayıları şöyledir: [1]

$$S_{DS}=S_S F_S$$ $$S_{D1}=S_1 F_1$$

Bu iki değer, yatay elastik tasarım spektrumunun düzeyini ve köşe periyotlarını belirler. [1]

4. Köşe periyotlarını bulun

TBDY 2018’e göre yatay tasarım spektrumunun köşe periyotları şu bağıntılarla hesaplanır: [1]

$$T_A=0.2\frac{S_{D1}}{S_{DS}}$$ $$T_B=\frac{S_{D1}}{S_{DS}}$$

$T_L$ değeri ise Türkiye Deprem Tehlike Haritası ile yönetmelikte tanımlanan spektrum parametreleri kapsamında ele alınır. [1][5]

5. Yapı periyoduna karşılık gelen spektral ivmeyi hesaplayın

Yatay elastik tasarım spektral ivmesi $S_{ae}(T)$, yapının doğal titreşim periyodunun bulunduğu aralığa göre parçalı olarak hesaplanır. [1]

$$S_{ae}(T)= \begin{cases} \left(0.4+0.6\frac{T}{T_A}\right)S_{DS}g, & 0\leq T\leq T_A \\[6pt] S_{DS}g, & T_A\leq T\leq T_B \\[6pt] \frac{S_{D1}}{T}g, & T_B\leq T\leq T_L \\[8pt] \frac{S_{D1}T_L}{T^2}g, & T\geq T_L \end{cases}$$

Bu değer elastik spektral taleptir. Taşıyıcı sistem davranış katsayıları, dayanım fazlalığı, bina önem ve kullanım sınıfları ile düzensizlik kontrolleri ayrıca TBDY 2018 hükümleri kapsamında değerlendirilir. [1][2]

Sayısal örnek: spektral ivme hesabı

Aşağıdaki değerler yalnızca formülün işleyişini göstermek için varsayılmıştır; belirli bir parseli veya projeyi temsil etmez.

Önce tasarım spektral ivme katsayıları hesaplanır:

$$S_{DS}=0.75\times1.20=0.90$$ $$S_{D1}=0.30\times1.50=0.45$$

Ardından köşe periyotları bulunur:

$$T_A=0.2\frac{0.45}{0.90}=0.10\ \text{s}$$ $$T_B=\frac{0.45}{0.90}=0.50\ \text{s}$$

Örnekte $T=0.30$ s değeri, $T_A=0.10$ s ile $T_B=0.50$ s arasındadır. Bu nedenle spektrumun sabit ivme bölgesi kullanılır: [1]

$$S_{ae}(0.30)=S_{DS}g=0.90g$$

$g=9.81\ \text{m/s}^2$ kabul edilirse:

$$S_{ae}(0.30)=0.90\times9.81=8.83\ \text{m/s}^2$$

Hesap sonucu “depremin şiddeti 0,90’dır” biçiminde okunmaz. Sonuç, varsayılan girdiler altında 0,30 saniye periyot için elastik tasarım spektral ivmesinin $0.90g$ olduğunu gösterir. [1]

Sonucu değiştiren üç kritik eşik

Koordinat değişikliği

$S_S$ ve $S_1$ koordinata bağlı tehlike değerleridir. Yakın iki konum için dahi haritadan alınan değerler kontrol edilmeden aynı spektrumun kullanılması uygun bir mühendislik varsayımı sayılmaz. [1][5]

Zemin sınıfı değişikliği

$F_S$ ve $F_1$, yerel zemin sınıfına ve harita spektral ivmesine bağlıdır. Zemin sınıfındaki değişiklik hem $S_{DS}$ ve $S_{D1}$ değerlerini hem de $T_A$ ile $T_B$ köşe periyotlarını değiştirebilir. [1]

Yapı periyodunun köşe periyodunu geçmesi

$T$ değeri $T_B$’yi geçtiğinde hesap $S_{DS}g$ platosundan $\frac{S_{D1}}{T}g$ koluna geçer. $T_L$ sonrasında ise spektral ivme $\frac{S_{D1}T_L}{T^2}g$ bağıntısıyla azalır. [1]

Tablodaki parçalı spektrum bağıntıları TBDY 2018 yatay elastik tasarım spektrumuna dayanır. [1]

Kontroller ve sınır durumlar

• $S_{DS}=0$ olması hâlinde $T_A$ ve $T_B$ ifadelerinde sıfıra bölme oluşur. Resmî harita çıktısı ve veri aktarımı kontrol edilmeden hesap sürdürülmemelidir. [1][5]
• $T=T_A$ sınırında ilk ve ikinci bağıntı aynı sonucu, yani $S_{DS}g$ değerini verir. [1]
• $T=T_B$ sınırında $S_{DS}=S_{D1}/T_B$ olduğundan ikinci ve üçüncü bağıntılar süreklidir. [1]
• $T=T_L$ sınırında üçüncü ve dördüncü bağıntılar aynı $S_{D1}g/T_L$ sonucunu verir. [1]
• $S_S$ ile $S_1$ değerlerinin farklı deprem yer hareketi düzeylerinden veya farklı koordinatlardan alınması tek bir tutarlı tasarım spektrumu oluşturmaz. [1][5]
• Elastik spektral ivme, doğrudan bina taban kesme kuvveti değildir; yapısal analizde yönetmelikte tanımlanan diğer tasarım parametreleri ve yöntemlerle birlikte kullanılır. [1][2]
• Bir deprem sonrasında gözlenen çatlak veya hasar, yalnızca hesaplanan spektral ivmeye bakılarak sınıflandırılamaz. Bina hasar tespiti, Afetler Sonrası Bina Hasar Tespiti Yönetmeliği kapsamındaki inceleme ve sınıflandırma esaslarına dayanır. [6]

Şiddetten bina güvenliğine neden doğrudan geçilemez?

Aynı gözlemsel şiddet düzeyinde farklı taşıyıcı sistemler, zemin koşulları ve yapı periyotları farklı taleplerle karşılaşabilir. TBDY 2018 bu nedenle bina tasarımını yalnızca gözlenen etki sınıfına değil; deprem tehlikesi, yerel zemin etkisi ve yapısal özelliklerin birlikte değerlendirilmesine bağlar. [1][5]

Deprem sonrasında “kaç şiddetinde olduğu” bilgisi de tek başına kullanım güvenliği kararı vermez. Hasarın niteliği ve bina sınıflandırması, resmî hasar tespiti süreci içinde değerlendirilir. [6]

Hesap denetim izi nasıl tutulur?

Tekrarlanabilir bir hesapta koordinat, seçilen deprem yer hareketi düzeyi, harita sorgu tarihi, $S_S$, $S_1$, zemin sınıfı, $F_S$, $F_1$, $S_{DS}$, $S_{D1}$, $T_A$, $T_B$, $T_L$ ve kullanılan yapı periyodu birlikte kaydedilmelidir. Bu kayıt, harita girdileri ile TBDY spektrum adımlarının birbiriyle karşılaştırılmasını kolaylaştırır. [1][5]

TBDY’nin 1 Ocak 2019 tarihinde yürürlüğe girdiği AFAD tarafından belirtilmiştir; uygulama esaslarına ilişkin tebliğ bilgileri de İçişleri Bakanlığı tarafından yayımlanmıştır. Proje değerlendirmesinde yürürlük ve uygulama kayıtları birlikte kontrol edilir. [3][4]

Sık sorulan sorular

Deprem şiddeti hangi formülle hesaplanır?

Verilen doğrulanmış resmî kaynaklarda bütün depremler ve bütün konumlar için geçerli tek bir gözlemsel şiddet formülü tanımlanmamıştır. TBDY 2018 bina hesabında şiddet yerine harita spektral ivmeleri, yerel zemin katsayıları ve periyoda bağlı tasarım spektrumu kullanılır. [1][5]

Deprem büyüklüğü doğrudan bina ivmesine çevrilebilir mi?

TBDY 2018 tasarım yaklaşımında büyüklük değeri tek başına bina spektral ivmesine çevrilmez. Konuma bağlı $S_S$ ve $S_1$ değerleri Türkiye Deprem Tehlike Haritası’ndan alınarak zemin etkileriyle düzeltilir. [1][5]

$S_{DS}$ nasıl hesaplanır?

Kısa periyot tasarım spektral ivme katsayısı $S_{DS}=S_SF_S$ bağıntısıyla hesaplanır. $S_S$ harita değeri, $F_S$ ise yerel zemin etki katsayısıdır. [1]

$S_{D1}$ nasıl hesaplanır?

1,0 saniye tasarım spektral ivme katsayısı $S_{D1}=S_1F_1$ bağıntısıyla bulunur. Her iki girdi aynı konum, deprem yer hareketi düzeyi ve ilgili zemin koşullarıyla tutarlı seçilmelidir. [1][5]

$0.90g$ sonucu 0,90 büyüklüğünde deprem mi demektir?

Hayır. $0.90g$, örnekte seçilen periyot için elastik spektral ivmenin yerçekimi ivmesine oranını belirtir; deprem büyüklüğü veya gözlemsel şiddet değildir. [1]

Zemin sınıfı bilinmeden hesap yapılabilir mi?

TBDY tasarım spektrumunda $F_S$ ve $F_1$ yerel zemin sınıfına bağlı olduğundan, zemin sınıfı olmadan projeye özgü $S_{DS}$ ve $S_{D1}$ güvenilir biçimde belirlenemez. [1]

Deprem sonrası çatlağın tehlikeli olup olmadığı bu formülle anlaşılır mı?

Hayır. Tasarım spektrumu hesabı, deprem sonrası bina hasar sınıflandırmasının yerine geçmez. Hasar tespiti, Afetler Sonrası Bina Hasar Tespiti Yönetmeliği kapsamındaki inceleme esaslarıyla yürütülür. [6]

İlgili Hesaplama Araçları

• TBDY tasarım aracı

Kaynaklar

1. TBDY 2018 — Türkiye Bina Deprem Yönetmeliği (R.G.: 18.03.2018) — ÇŞİB — https://webdosya.csb.gov.tr/db/yapiisleri/icerikler/tbdy_2018-20210506174126.pdf
2. TBDY 2018 — Konsolide Mevzuat Kaydı (R.G.: 18.03.2018 / 30364 (Mükerrer)) — ÇŞİB — https://www.mevzuat.gov.tr/mevzuat?MevzuatNo=24468&MevzuatTur=7&MevzuatTertip=5
3. Türkiye Bina Deprem Yönetmeliği — AFAD Yürürlük Bilgisi (R.G.: 18.03.2018 / 30364 (Mükerrer)) — AFAD — https://www.afad.gov.tr/turkiye-bina-deprem-yonetmeligi
4. TBDY Uygulama Esasları ve Yürürlük Bilgisi (TBDY uygulama esasları tebliği) — T.C. İçişleri Bakanlığı — https://www.icisleri.gov.tr/turkiye-bina-deprem-yonetmeligi-uygulama-esaslarini-iceren-teblig-resm-gazetede-yayimlanarak-yururluge-girdi
5. Deprem Tehlike Haritası Yönetmeliği (R.G.: 22.01.2018) — AFAD — https://tdth.afad.gov.tr/
6. Afetler Sonrası Bina Hasar Tespiti Yönetmeliği (R.G.: 22.06.2025) — AFAD — https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2025/06/20250622-1.htm

yapidan (2026). Deprem Şiddeti Formülü ve Spektrum Hesabı. Yapıdan — İnşaat Mühendisliği Bilgi Portalı. https://yapidan.com/kategoriler/dp/deprem-siddeti-formulu