TBDY 2018 Madde 13A.2.3: Taşıyıcı sistemde dıştan destek (outrigger) kullanılması durumunda (Bkz

. 13A.1.7 ) destek kirişlerinin, mesnetlendikleri çekirdek perdelerine ve destek kolonlarına aktaracakları eksenel kuvvetlerin öngörülen düzeyleri aşmaması için bu kirişlerin dayanım fazlalıklarının sınırlanmasına yönelik önlemler alınmalıdır. Bu bağlamda destek kirişlerinin, akma düzeyleri kontrol edilebilen burkulması önlenmiş çelik çaprazlar ’ın kullanıldığı kafes sistemler olarak düzenlenmesi tercih edilebilir. 280 BÖLÜM 14 – DEPREM ETKİSİ ALTINDA YALITIMLI BİNA TAŞ IYICI SİSTEMLERİNİN TASARIMI İÇİN ÖZEL KURALLA R 14.0. SİMGELER VE TA NIMLAR 14.0.1. Simgeler A = Elastomer yalıtım birimin brüt kesit alanı L A = Elastomer katmanı kenar yüzeyi alanı P A = Kurşun çekirdekli elastomer yalıtım birimlerinde kurşun çekirdeğin alanı r A = Tek bir elastomer katmanının çelik plaka ile yapışmış, yüke maruz yüzey alanı b = Y apının en uzun plan boyu d’ye dik doğrultudaki en kısa plan boyu B = Çelik plaka ile yapışmış elastomerin çapı ' B = Şekil 14A.1’de tanımlanan boyut L B = Kurşun çekirdek çapı d = Y apının en uzun plan boyu D = Yalıtım birimi için yerdeğiştirme değeri D D = Tasarım deprem yer hareketi seviyesinde göz önüne alınan doğrultuda yalıtım sistemi etkin rijitlik merkezinde oluşacak yerdeğiştirme TD D = Tasarım deprem yer hareketi seviyesinde göz önüne alınan doğrultuda yalıtım sistemi etkin rijitlik merkezinde oluşacak toplam yerdeğiştirme M D = En büyük deprem yer hareketi seviyesinde, göz önüne alınan doğrultuda yalıtım sistemi etkin rijitlik merkezinde oluşacak yerdeğiştirme TM D = En büyük deprem yer hareketi seviyesinde, göz önüne alınan doğrultuda yalıtım sistemi etkin rijitlik merkezinde oluşacak toplam yerdeğiştirme y D = Yalıtım biriminin etkin akma yerdeğiştirmesi e = Ü styapı ağırlık merkezi ile yalıtım sistemi rijitlik merkezi arasında ölçülen dış merkezlik ile deprem yüklemesine dik doğrultudaki plan boyutunun %5’i olarak hesaplanan ek dış merkezliğin toplamı d E = Tasarıma esas toplam deprem etkisi c E = Elastomer yalıtım biriminin basınç modülü c ’ E = Elastomer yalıtım biriminin sabit hacim kabulüne dayalı basınç modülü o E = Esneklik modülü v E = Düşey rijitlik modülü F = Yalıtım biriminde D yerdeğiştirmesine karşı gelen dayanım S F = Üst yapıya etki eden deprem kuvveti 281 y F = Etkin akma dayanımı Q F = Yalıtım biriminin karakteristik dayanımı (kuvvet - yerdeğiştirme çevriminde sıfır yerdeğiştirmeye karşılık gelen kuvvet ) g = Yer çekimi ivmesi G = Sabit yük v G = Elastomer malzemenin kayma modülü e G = Etkin kayma modülü H = Yalıtım birimi toplam yüksekliği i h = i’nci kat ile (i-1)’nci kat arasındaki mesafe (kat yüksekliği) x h = x katının yüksekliği I = Bina Önem Katsayısı K = Kauçuk malzemenin hacim modülü KK = Kesintisiz Kullanım Performans Düzeyi D K = Tasarım deprem yer hareketi yerdeğiştirmesi seviyesinde yalıtım sisteminin nominal etkin rijitliği M K = En büyük deprem yer hareketi yerdeğiştirmesi seviyesinde yalıtım sisteminin nominal etkin rijitliği 1 k = Elastomer yalıtım biriminin başlangıç rijitliği (elastik rijitlik) 2 k = Elastomer yalıtım biriminin ikincil (elastik ötesi) rijitliği e k = D yerdeğiştirmesine karşılık gelen etkin rijitlik v k = Elastomer yalıtım biriminin düşey rijitliği P = Düşey yük ve deprem yükünün ortak etkisi altında meydana gelen en büyük düşey yük cr P = Yatay yerdeğiştirme olmadığı durumda elastomer yalıtım birimlerinin burkulma yükü cr P ′ = Yatay yerdeğiştirme olduğu durumda elastomer yalıtım birimlerinin burkulma yükü str P = Elastomer yalıtım birimlerinin, birim şekilde değiştirmeye bağlı eksenel yük kapasitesi c R = Yalıtım birimi kayma yüzeyinin eğrilik yarıçapı R = Deprem yükü azaltma katsayısı S = Şekil katsayısı SH = Sınırlı Hasar Performans Düzeyi 282 ( ) DD-2 ae S = Tasarım deprem yer hareketi seviyesinde %5 sönüm için yatay spektral ivme [ g ] ( ) ( ) DD-2 ae d S T = Tasarım deprem yer hareketi seviyesinde D T periyodundaki spektral ivme [ g ] ( ) DD-1 ae S = En büyük deprem yer hareketi seviyesinde %5 sönüm için yatay spektral ivme [ g ] ( ) ( ) DD-1 ae M S T = En büyük deprem yer hareketi seviyesinde M T periyodundaki spektral ivme [ g ] t = Elastomer katman kalınlığı D T = Deprem yalıtımlı binanın tasarım yerdeğiştirmesi seviyesinde etkin titreşim periyodu p T = Yalıtım uygulanmamış binanın brüt kesit rijitliği kullanılarak hesaplanmış hakim mod titreşim periyodu M T = En büyük yerdeğiştirme altında deprem yalıtımlı binanın etkin titreşim periyodu r T = Toplam elastomer kalınlığı v T = Elastomer yalıtım birimleri ile yalıtılmış yapının düşey doğrultudaki titreşim periyodu D V = Tasarım deprem yer hareketi düzeyi DD - 2 için hesaplanan üstyapıya etkiyen kuvvet M V = En büyük deprem yer hareketi düzeyi DD- 1 için hesaplanan üstyapıya etkiyen kuvvet y = Yalıtım sistemi rijitlik merkezi ile ilgili eleman arasındaki deprem yüklemesine dik doğrultudaki uzaklık Q = TS 498’e göre azaltılmış hareketli yük W = Binanın deprem sırasındaki toplam kütleye karşı gelen ağırlığı d W = Tüketilen enerji (Kuvvet- yerdeğiştirme eğrisinin içinde kalan alan) i w = Binanın i’nci katının sabit yükü x w = x katının toplam ağırlığı e β = Etkin sönüm oranı yp τ = Kurşun malzemenin kayma akma gerilmesi b ε = Elastomer malzemenin kopma birim şekildeğiştirme değeri c γ = Düşey yüklerden kaynaklanan açısal şekildeğiştirme c,E γ = DD-1 ve DD- 2 deprem yer hareketi etkisi altında oluşan basınçtan meydana gelen birim şekildeğiştirme 283 c,st γ = Basınçtan meydana gelen açısal şekildeğiştirme r,st γ = Yalıtım birimi üst ve alt plakaları arasındaki göreli dönmeden meydana gelen birim şekildeğiştirme s γ = Toplam deprem tasarım yerdeğiştirmesinden kaynaklanan açısal şekildeğiştirme s,E γ = DD-1 ve DD- 2 deprem yer hareketi etkisi altında oluşan yatay yerdeğiştirmeden meydana gelen birim şekildeğiştirme s,st γ = Deprem dışındaki diğer etkilerden dolayı (genleşme, rüzgar vb.) oluşacak yatay yerdeğiştirmeden meydana gelen açısal şekildeğiştirme µ = Etkin sürtünme katsayısı bi η = i’inci katta tanımlanan Burulma Düzensizliği Katsayısı D η = Tasarım deprem yer hareketi düzeyi için sönüm ölçeklendirme katsayısı M η = En büyük deprem yer hareketi düzeyi için sönüm ölçeklendirme katsayısı s ∆ = Yatay yüklemeden meydana gelen yatay yerdeğiştirme miktarı s θ = Tasarım dönme açısı ξ = DD-1 veya DD- 2 deprem yer hareketi düzeyindeki yalıtım birimi için hesaplanan etkin sönüm yüzdesi 14.0.2. Tanımlar Yalıtım Sistemi: Yapıya, yalıtım ara yüzünde düşey rijitlik, yatay esneklik ve enerji tüketimi sağlayan bileşenlerin tamamıdır. Yalıtım Arayüzü: Yalıtım sisteminin yerleştirildiği arayüzdür. Altyapı: Binanın yalıtım arayüzünün, temel sistemi de dahil olmak üzere, altında kalan kısmıdır. Üstyapı: Binanın yalıtım arayüzünün üstünde kalan yapısal kısmıdır. Yalıtım Birimi: Yalıtım sistemini meydana getiren elemanların her biri yalıtım birimi olarak adlandırılır. Yalıtım birimi, deprem yükleri altında yalıtım sisteminin yatayda esnek, düşeyde ise rijit olarak davranmasını ve büyük yatay yerdeğiştirmeler yapmasını sağlayan bir mesnet görevi yapar. Yalıtım birimleri enerji tüketme özelliğine sahip olmalıdır. Tasarım Deprem Yer Hareketi: 2.2.2 ’de tanımlanan DD -2 deprem yer hareketi düzeyidir. Tasarım Yerdeğiştirmesi: Tasarım Deprem Yer Hareketi etkisi altında, yalıtım sisteminin arayüzündeki etkin rijitlik merkezinde, gözönüne alınan deprem doğrultusunda oluşan, maksimum göreli yerdeğiştirmedir (üstyapının altı ve altyapının üstü arasındaki göreli yerdeğiştirme). 284 Toplam Tasarım Yerdeğiştirmesi: Tasarım Deprem Yer Hareketi etkisi altında, yalıtım ara yüzündeki yalıtım birimlerinin her birinde, göz önüne alınan deprem doğrultusunda, yapının burulma davranışı da dikkate alınarak elde edilen en büyük göreli yerdeğiştirmedir (üstyapının altı ve altyapının üstü arasındaki göreli yerdeğiştirme). En Büyük Deprem Yer Hareketi: 2.2.1 ’de tanımlanan DD -1 deprem yer hareketi düzeyidir. En Büyük Yerdeğiştirme: En büyük deprem yer hareketi etkisi altında, yalıtım sisteminin ara yüzündeki etkin rijitlik merkezinde, göz önüne alınan deprem doğrultusunda oluşan maksimum göreli yerdeğiştirmedir (üstyapının altı ve altyapının üstü arasındaki göreli yerdeğiştirme). Toplam En Büyük Yerdeğiştirme: En büyük deprem yer hareketi etkisi altında, yalıtım ara yüzündeki yalıtım birimlerinin her birinde, göz önüne alınan deprem doğrultusunda, yapının burulma davranışı da dikkate alınarak elde edilen maksimum göreli yerdeğiştirmedir (üstyapının altı ve altyapının üstü arasındaki göreli yerdeğiştirme). Etkin Sönüm Oranı: Yalıtım sisteminin, belirli genlikteki yerdeğiştirmeler altında göstereceği etkin sönüm oranıdır (tasarım yerdeğiştirmesi ve en büyük yerdeğiştirme için ayrı ayrı belirlenir). Etkin Rijitlik: Yalıtım sisteminde oluşan toplam kesme kuvvetinin, yalıtım sistemi rijitlik merkezindeki göreli yerdeğiştirme değerine bölünmesi ile elde edilen rijitlik değeridir (tasarım yerdeğiştirmesi ve en büyük yerdeğiştirme için ayrı ayrı belirlenir). Etkin Rijitlik Merkezi: Yalıtım sistemindeki birimlerin tasarım deprem yer hareketi altındaki yerdeğiştirmeye karşı gelen etkin yatay rijitliklerine bağlı olarak hesaplanan rijitlik merkezidir. Etkin Yalıtım Periyodu: Kütlesi üstyapı kütlesine eşit ve rijitliği yalıtım sisteminin etkin yatay rijitliğine eşit olan tek serbestlik dereceli bir sistemin doğal titreşim periyodudur (tasarım yerdeğiştirmesi ve en büyük yerdeğiştirme için ayrı ayrı belirlenir). 14.1. KAPSAM