AutoCAD ile İnşaat Demir Metrajı ve Aplikasyon Çizimleri
AutoCAD'de donatı metrajı (demir cetveli), alan ve uzunluk sorgulama ile aplikasyon (setting-out) çizimi nasıl yapılır? AREA, LIST, MEASUREGEOM, Data Extraction komutları ve koordinat-aks sistemi saha pratiğiyle anlatılır.
Özet
Bir betonarme projede çizim bittiğinde işin yarısı tamamlanmıştır; diğer yarısı, o çizimden doğru miktarı çıkarmak ve yapıyı araziye hatasız oturtmaktır. Demir metrajı, hangi çaptan kaç metre donatı kesileceğini ve bunun kaç tona denk geldiğini söyler; aplikasyon çizimi ise kağıttaki yapının köşelerini, milimetre sapma toleransıyla zemine taşır. AutoCAD bu iki işin de omurgasıdır: alan ve uzunluk sorgulama komutları, koordinat sistemi ve Data Extraction ile hem metraj hem de setting-out tek ortamda yürütülür.
Bu makale, AutoCAD'i bir miktar ve konum hesabı aracı olarak ele alıyor. Çizim standartlarını AutoCAD İnşaat Çizim Standartları makalesinde inceledik; burada odak, o standart çizimden sayısal çıktı üretmek. Yazılımın komutlarını anlatırken, mühendislik kararının (kanca payı, pas payı, tolerans) komuttan daha önemli olduğunu hatırlatacağız.
Demir Metrajının Mantığı: Çizimden Ağırlığa
Demir metrajı (donatı metrajı), her donatı pozunun açılım boyunu, adedini ve birim ağırlığını birleştirerek toplam çelik ağırlığını bulma işidir. AutoCAD bu sürecin yalnızca boy ölçme kısmını otomatikleştirir; payların eklenmesi ve birim ağırlıkla çarpım, mühendisin bilgisine kalır.
Bir poz için süreç şöyle işler:
- Net boyu oku. Donatıyı temsil eden çizgiyi veya polyline'ı seç;
LISTya daMEASUREGEOMile uzunluğunu al. - Payları ekle. Düz donatıda kanca boyu, etriyede 135° kanca ve büküm payları eklenir. Bu paylar TS 500 ve TBDY 2018 kenetlenme/kanca kurallarına dayanır.
- Açılım boyunu bul. Net boy + paylar = bir adedin kesim (açılım) boyu.
- Adetle çarp. Açılım boyu × poz adedi = pozun toplam uzunluğu.
- Ağırlığa çevir. Toplam uzunluk × çapın birim ağırlığı = pozun ağırlığı (kg).
Çapların birim ağırlığı sabittir ve TS 708 nominal kesit alanlarından gelir. Saha ve metrajda en çok kullanılan değerler:
| Çap (mm) | Nominal kesit alanı (mm²) | Birim ağırlık (kg/m) | 12 m boy ağırlığı (kg) |
|---|---|---|---|
| Φ8 | 50,3 | 0,395 | 4,74 |
| Φ10 | 78,5 | 0,617 | 7,40 |
| Φ12 | 113 | 0,888 | 10,66 |
| Φ14 | 154 | 1,21 | 14,52 |
| Φ16 | 201 | 1,58 | 18,96 |
| Φ20 | 314 | 2,47 | 29,64 |
| Φ25 | 491 | 3,85 | 46,20 |
Birim ağırlık, çeliğin yoğunluğu (7850 kg/m³) ile nominal kesit alanının çarpımıdır; pratikte (çap²) × 0,006165 formülüyle de hızlıca bulunur (çap mm cinsinden). Türkiye'de betonarme donatısı olarak TBDY 2018 uyarınca B420C ve B500C nervürlü çelikler kullanılır; metrajda çap aynı olduğu sürece sınıf birim ağırlığı değiştirmez, ağırlık hesabı aynıdır.
Uzunluk ve Alan Sorgulama Komutları
AutoCAD'in sorgulama (Inquiry) komutları, çizimden sayısal değer çekmenin temelidir. Metrajda en çok kullanılan üçü:
| Komut | Kısayol | Ne yapar | Metrajda kullanımı |
|---|---|---|---|
| MEASUREGEOM | – | Mesafe, açı, alan, yarıçap ölçer | Donatı/kalıp uzunluğu, açıklık |
| AREA | AA | Kapalı alan ve çevre verir | Döşeme, duvar, kazı alanı |
| LIST | LI | Seçili nesnenin tüm verisini döker | Polyline toplam uzunluğu, katman |
| DIST | DI | İki nokta arası mesafe | Aks açıklığı, hızlı kontrol |
| ID | – | Bir noktanın X,Y,Z'sini verir | Aplikasyon köşe koordinatı |
Donatı boyu için en pratik yol, donatıyı tek bir polyline olarak çizip seçmek, ardından CTRL+1 ile Properties penceresini açıp Length satırını okumaktır. Etriye gibi köşeli kapalı donatılarda kapalı polyline'ın Length değeri çevreyi verir; bu çevreye kanca payları eklenir.
Alan için kritik kural şudur: alan ancak kapalı bir geometriden güvenilir çıkar. Döşeme veya kazı alanını ölçeceğiniz sınırı önce BOUNDARY (BO) veya PEDIT > Join ile kapalı polyline'a çevirin, sonra AREA/Properties ile ölçün. Açık çizgi parçalarından alan ölçmeye çalışmak en sık yapılan hatadır.
Saha notu: Sonuç her zaman çizim birimine bağlıdır. 1:1 cm biriminde çizilmiş bir projede AREA size cm² verir; m²'ye çevirmek için 10.000'e bölersiniz. Metraja başlamadan önce mutlaka bir bilinen mesafeyi (örneğin 6 m'lik bir aks açıklığı) DIST ile ölçüp birimin doğru olduğunu teyit edin. Yanlış birim, tüm metrajı çöpe atar.
Demir Cetveli (Bar Bending Schedule) Hazırlama
Demir cetveli, her pozu satır satır listeleyen ve şekil, çap, boy, adet, ağırlık bilgisini içeren tablodur. AutoCAD'de demir cetveli iki yolla üretilir: elle tablo (TABLE komutu) veya nitelikli bloklarla otomatik (Data Extraction).
Bir kolon için tipik bir demir cetveli mantığı:
| Poz | Şekil | Çap | Adet | Net boy (cm) | Pay (kanca/büküm, cm) | Açılım boyu (cm) | Toplam boy (m) | Ağırlık (kg) |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 1 (boyuna) | düz + kanca | Φ16 | 8 | 300 | +24 | 324 | 25,92 | 40,95 |
| 2 (etriye) | kapalı + 135° | Φ8 | 30 | 124 (çevre) | +16 | 140 | 42,00 | 16,59 |
Bu tabloda "Pay" sütunu tamamen mühendislik kararıdır. Kanca boyu ve büküm payları, donatının betona kenetlenmesi (aderans) için gereklidir. TS 500 ve TBDY 2018, deprem bölgelerinde etriye ve çiroz uçlarında 135° kanca ister; düz uçlu (90°) etriye sismik elemanlarda kabul edilmez. Kanca boyu çapın katı olarak verilir (yaygın pratikte 135° kancada serbest uç en az 6Φ ve minimum bir alt sınır). Bu payları çizimdeki net boya eklemezseniz, demir sahada kısa kesilir ve poz tutmaz.
Etriye açılım boyunu hesaplarken dikkat: çizimdeki kapalı polyline çevresi etriyenin eksen boyunu mu yoksa dış kenar boyunu mu veriyor, bunu bilmek gerekir. Pratikte etriye, kolon/kiriş kesitinin dışından pas payı (örneğin 25–40 mm) kadar içeride çizilir; çevre buna göre çıkar. Pas payı eksik girilirse etriye boyu ve dolayısıyla ağırlık hatalı olur.
Donatı sınıfı, çap ve büküm kuralları için Yönetmelikler bölümündeki TS 500 ve TBDY 2018 başvuruları temel kaynaktır. Donatı miktarını çizim öncesi belirlemek için ise hesaplama araçlarını kullanabilirsiniz.
Data Extraction ile Otomatik Metraj
Onlarca kolon, yüzlerce poz olduğunda elle sayım hem yavaş hem hatalıdır. AutoCAD'in DATAEXTRACTION (kısaca DX) sihirbazı, çizimdeki blokların niteliklerini (attribute) tarayıp tabloya veya Excel'e döker.
Yöntemin işe yaraması için disiplin şarttır:
- Nitelikli blok tanımla. Her kolon/poz için "POZ_NO", "CAP", "ADET", "BOY" gibi attribute alanları olan bir blok oluştur (
ATTDEF+BLOCK). - Blokları tutarlı doldur. Aynı blok her yerleştirildiğinde alanları doğru gir; boş veya yanlış alan tabloyu bozar.
- DATAEXTRACTION'ı çalıştır. Sihirbazda hangi blokların ve hangi alanların çıkarılacağını seç.
- Tabloyu yerleştir veya dışa aktar. Sonucu çizime AutoCAD tablosu olarak koy ya da
.xls/.csvolarak dışarı al. - Güncelle. Çizim değişince tabloyu yeniden çalıştırarak senkronize et.
Bu yaklaşım kapı/pencere doğrama metrajı, kolon/poz listesi ve mahal listesi için çok güçlüdür. Ancak unutulmaması gereken şu: Data Extraction yalnızca girdiğiniz veriyi toplar; donatı boyunu fiziksel çizgiden değil, blok niteliğinden alır. Yani metrajın doğruluğu, blokları doldururken kanca/pay hesabını doğru yapmış olmanıza bağlıdır. Otomasyon, yanlış girilen veriyi hızlıca yanlış sonuca çevirir.
Daha büyük altyapı ve arazi işlerinde AutoCAD Civil 3D, yüzey ve hacim (cut/fill) metrajını otomatik üretir; bina ölçeğinde ise klasik AutoCAD + Data Extraction yeterlidir.
Aplikasyon (Setting-Out) Çizimi ve Koordinat Sistemi
Aplikasyon çizimi, kağıttaki yapıyı araziye taşıyan köprüdür. Yapının köşe ve aks noktalarının gerçek X,Y koordinatlarını ve gerektiğinde kotlarını içerir; bu koordinatlar total station veya GNSS/GPS aletine yüklenip zemine kazık/işaret olarak çakılır. Aplikasyonun mantığı Geoteknik ve harita-ölçme disiplinleriyle iç içedir.
AutoCAD'de doğru aplikasyon çizimi için temel ilkeler:
- Tek bir orijin/röper seç. Tüm koordinatlar bilinen bir röper (benchmark) noktasına göre verilir. Çizimin orijini (0,0) ile bu röperin ilişkisini netleştirin; keyfi yerde çizilen bina, sahada konumlanamaz.
- Kuzey yönünü sabitle. Aplikasyon çizimi yapının arazideki gerçek azimutuna (kuzeye göre dönüklüğüne) uygun olmalıdır. Mimari plan kuzeyi ile harita kuzeyi farklıysa bu fark açıkça gösterilir.
- Koordinat girişi. Bir noktayı koyarken komut satırına
x,yformatında mutlak koordinat girilir (örneğin415230.50,4524870.20). Var olan bir köşenin koordinatını okumak içinIDkomutu kullanılır; nokta seçilince X, Y, Z değerleri komut satırında görünür. - UCS ile yerel sistem. Bina aksına hizalı çalışmak için
UCSkomutuyla kullanıcı koordinat sistemi döndürülebilir; ama dışa verilen aplikasyon tablosu daima WCS (Dünya Koordinat Sistemi) veya proje ülke koordinat sistemiyle (ör. TUREF/UTM) tutarlı olmalıdır.
Tipik bir aplikasyon koordinat tablosu şöyle görünür:
| Nokta No | Açıklama | X (Doğu, m) | Y (Kuzey, m) | Z (Kot, m) |
|---|---|---|---|---|
| RP-1 | Röper (benchmark) | 415200,000 | 4524800,000 | 102,500 |
| A1 | Bina köşesi (sol-ön) | 415230,500 | 4524870,200 | 103,000 |
| A2 | Bina köşesi (sağ-ön) | 415248,700 | 4524870,200 | 103,000 |
| A3 | Bina köşesi (sağ-arka) | 415248,700 | 4524852,000 | 103,000 |
Bu tabloyu elle yazmak yerine, köşelere nitelikli "nokta bloğu" yerleştirip Data Extraction ile koordinat alanlarını otomatik doldurmak hata oranını düşürür. Civil 3D veya harita eklentileri, koordinat listesini doğrudan AutoCAD tablosu olarak da üretebilir.
Saha notu: Aplikasyonda en kritik hata, yanlış röpere veya yanlış kuzeye dayanmaktır. Zemine taşımadan önce mutlaka iki bilinen nokta arasındaki mesafeyi sahada şeritle, çizimde DIST ile karşılaştırın; tutmuyorsa ölçek/birim ya da koordinat sistemi hatası vardır. Bir köşe yanlış aplike edilirse tüm yapı kayar ve geri dönüşü pahalıdır.
Metraj ve Aplikasyonda Tipik Hatalar
Deneyimli ekiplerin bile düştüğü, sayısal çıktıyı bozan yaygın hatalar:
- Birim karışıklığı. cm projesinde m² sanıp 10.000 kat hata yapmak. Her metraj öncesi
DISTile birim kontrolü şarttır. - Açık geometriden alan/uzunluk okumak. Polyline kapalı değilse AREA hatalı veya sıfır verir; önce
BOUNDARY/Joinile kapatın. - Kanca ve pas payını unutmak. Net boy = açılım boyu sanmak; demir cetveli her zaman eksik çıkar. TS 500/TBDY 2018 kanca kurallarını uygula.
- Üst üste binmiş çizgileri çift saymak.
OVERKILLile sadeleştirmeden uzunluk toplamı şişer. - Data Extraction'a güvenip blokları kontrol etmemek. Otomasyon yanlış veriyi hızla çoğaltır; tabloyu birkaç poz üzerinde elle doğrulayın.
- Aplikasyonu yanlış orijin/kuzeye dayamak. Bina sahada döner veya kayar; röper ve azimut mutlaka teyit edilir.
Bu kontrollerin tümü, çizim disiplinine bağlıdır. AutoCAD İnşaat Çizim Standartları makalesindeki katman ve ByLayer disiplini, metraj için de ön koşuldur: donatı ayrı katmanda, kalıp ayrı katmanda olursa, yalnızca donatıyı seçip uzunluk toplamak tek tıkla mümkün olur. Hesap tarafında ise betonarme hesaplama araçları ile donatı miktarını önceden öngörüp metrajı kontrol edebilirsiniz.
Sonuç
AutoCAD, demir metrajı ve aplikasyonda güçlü bir ölçüm ve konumlandırma platformudur; ama bir hesap makinesi değildir. MEASUREGEOM, AREA, LIST ve Data Extraction çizimden boy, alan ve adet çeker; koordinat girişi, UCS ve ID komutları yapıyı araziye oturtur. Bununla birlikte kanca payı, pas payı, 135° etriye kancası ve doğru röper/kuzey seçimi tamamen mühendisin sorumluluğundadır. Komut, yanlış bir mühendislik kararını da aynı hızla işler. Bu yüzden metraj ve aplikasyonda altın kural değişmez: önce birim ve geometri doğrulanır, sonra TS 708/TS 500/TBDY 2018 payları eklenir, en son sayı alınır.
Kaynaklar
- Türk Standardları Enstitüsü — TS 708 (Çelik - Betonarme için - Donatı çeliği) nominal kesit ve birim ağırlık değerleri
- Türk Standardları Enstitüsü — TS 500 Betonarme Yapıların Tasarım ve Yapım Kuralları (kenetlenme, kanca, pas payı)
- Türkiye Bina Deprem Yönetmeliği (TBDY 2018) — B420C/B500C donatı kullanımı ve sismik etriye/135° kanca kuralları
- Autodesk AutoCAD Resmi Dokümantasyonu — MEASUREGEOM, AREA, LIST, DATAEXTRACTION komutları ve koordinat girişi
- Autodesk AutoCAD Civil 3D — koordinat sistemi atama ve aplikasyon/setting-out iş akışı
Sources:
- ALAN HESAPLAMA (Area) - Sorgulama Komutları - DrawTurk
- AutoCAD Üzerinden Metraj Çıkarma - CB Yazılım
- TÜRK STANDARDI TS 708 Nisan 2010 - regbar.com
- TBDY 2018 B420C-B500C Çeliği - İnşapedia
- TBDY 2018'e göre donatı çeliği çeşitleri - İnşaPORT
- AutoCAD'de Koordinat Giriş Yöntemleri - Weeb Akademi
- Kullanıcı Koordinat Sistemi (UCS) - DrawTurk