Atalet momenti nedir?
Yapı mühendisliğinde "atalet" denince çoğunlukla alan atalet momenti (I) kastedilir. Bir kesitteki her küçük alan parçasının, seçilen eksene olan uzaklığının karesiyle çarpılıp toplanmasıyla bulunur:
I = ∫ y² dA
I, kesitin eğilmeye karşı geometrik direncidir. Malzeme aynıysa I büyüdükçe kirişin sehimi ve eğilme gerilmesi azalır. Eğilme gerilmesi σ = M·y / I bağıntısıyla, kiriş sehimi de E·I eğilme rijitliğiyle hesaplanır.
Sık kullanılan formüller
| Kesit | Ağırlık merkezinden geçen eksene göre I |
|---|---|
| Dikdörtgen (genişlik b, yükseklik h) | b·h³ / 12 |
| Dolu daire (çap d) | π·d⁴ / 64 |
| Boru (dış çap D, iç çap d) | π·(D⁴ − d⁴) / 64 |
| Üçgen (taban b, yükseklik h) | b·h³ / 36 |
Birimler: Uzunluğun dördüncü kuvveti. 1 cm⁴ = 10⁴ mm⁴; 1 m⁴ = 10⁸ cm⁴.
Steiner (paralel eksen) teoremi
Ağırlık merkezinden geçmeyen bir eksene göre atalet momenti:
I = I₀ + A·d²
- I₀: ağırlık merkezinden geçen paralel eksene göre atalet momenti
- A: kesit alanı
- d: iki eksen arasındaki uzaklık
Bileşik kesitlerde (T kiriş, kutu kesit, kaynaklı profil) her parçanın I₀ ve A·d² değeri toplanır.
Örnek: 30 × 50 cm kiriş
| Adım | Hesap | Sonuç |
|---|---|---|
| Kesit | b = 300 mm, h = 500 mm | — |
| Atalet momenti | 300 × 500³ / 12 | 3,125 × 10⁹ mm⁴ = 312.500 cm⁴ |
| Aynı kesit yatık | 500 × 300³ / 12 | 1,125 × 10⁹ mm⁴ = 112.500 cm⁴ |
Yükseklik küplü girdiği için kirişler dik yerleştirilir. Hesabı atalet momenti aracında farklı kesitlerle tekrarlayabilirsiniz.
Çelik profillerde atalet momenti
Hadde profillerde I değeri üretici ve standart tablolarından okunur. Her profilin güçlü eksen (Iy) ve zayıf eksen (Iz) değeri ayrıdır. Örnek tablo: HEA 120 atalet momenti.
Betonarmede etkin atalet momenti
Çatlayan betonarme kesitin rijitliği brüt kesitten küçüktür. TBDY 2018 Madde 4.5.8, deprem etkili yük birleşimlerinde betonarme elemanların kesit özelliklerinin Tablo 4.2'deki etkin kesit rijitliği çarpanlarıyla modellenmesini ister. Çarpanlar yalnız deprem etkili birleşimlerde uygulanır (Madde 4.5.8.3).
İlgili sayfalar
Kaynaklar
- Mukavemet ve kesit özellikleri: standart ders kitabı bağıntıları (I = ∫y²dA, dikdörtgen, daire, üçgen formülleri, Steiner teoremi).
- Türkiye Bina Deprem Yönetmeliği 2018: Madde 4.5.8.1–4.5.8.3.
Kontrol tarihi: 4 Kasım 2026. Sayısal örnek eğitim amaçlıdır.