Viyadük, derin bir vadiyi ya da geniş bir ırmak yatağını yüksek ayaklar üzerinden geçen köprüdür. Türk Dil Kurumu Güncel Türkçe Sözlük, sözcüğü "köprü yol" maddesine gönderir ve şöyle tanımlar:
Köprü yol: Vadi veya ırmak üstünden demir yolu veya kara yolunun geçişini sağlayan, ayaklar üzerine oturtulmuş, yüksek ve uzun köprü; viyadük
Sözcük Fransızca viaduc kökenlidir. Tanımdan çıkan sonuç açıktır: her viyadük bir köprüdür, ama her köprü viyadük değildir.
Viyadük ne demek? Resmî metinlerdeki yeri
Türkiye'de karayolu viyadükleri Karayolları Genel Müdürlüğü (KGM) yetki alanındadır. KGM metinlerinde viyadük ayrı bir ad olarak geçer, ama köprü ile aynı grupta değerlendirilir.
- KGM Sanat Yapıları Dairesi Başkanlığının görev tanımında "tünel, köprü, viyadük gibi büyük sanat yapıları" ifadesi kullanılır.
- KGM'nin 2019 tarihli Karayolları Kesin ve Ön Projeleri Mühendislik Hizmetleri Teknik Şartnamesi, köprü proje bölümünün kapsamını hesap açıklığı 10,00 m ve üzerindeki "Köprü, Viyadük, Alt Geçit, Üst Geçit ve benzeri büyük sanat yapıları" olarak belirler. Şartname bu yapıların hepsine bundan sonra "Köprü" der.
- Aynı şartname, güzergâh raporunda dolgu, toprakarme, viyadük, tünel ve yarma gibi birbirinin yerine geçebilecek kesimler için ekonomik ve sosyal karşılaştırma ister.
Son madde viyadüğün mühendislikteki rolünü gösterir. Viyadük, derin vadide yüksek bir dolgu ya da uzun bir yarma yerine seçilebilen bir geçiş çözümüdür.
Viyadük ile köprü ve üst geçit farkı
Karayolları Trafik Yönetmeliği Madde 3, köprüyü "karayolu yapısı" örnekleri arasında sayar. Üst geçit ve alt geçidin tanımını da verir. Viyadük için ayrı bir tanım içermez.
| Yapı | Neyi geçer? | Tanım kaynağı |
|---|---|---|
| Köprü | Engelle ayrılmış iki yakayı bağlar ya da bir trafik akımını başka bir akımın üstünden geçirir | TDK Güncel Türkçe Sözlük |
| Viyadük (köprü yol) | Vadi veya ırmak üstünden kara yolu ya da demir yolunu ayaklar üzerinde geçirir; yüksek ve uzun köprüdür | TDK Güncel Türkçe Sözlük |
| Üst geçit | Karayolunun başka bir karayolu veya demiryolunu üstten geçmesini sağlar | Karayolları Trafik Yönetmeliği Madde 3 |
| Alt geçit | Karayolunun başka bir karayolu veya demiryolunu alttan geçmesini sağlar | Karayolları Trafik Yönetmeliği Madde 3 |
Proje açısından dört yapı da KGM şartnamesinde aynı "büyük sanat yapısı" kapsamına girer. Ayrımı yapının geçtiği engel ve yüksekliği belirler.
Viyadük elemanları
Viyadük, öbür köprüler gibi üst yapı ve alt yapıdan oluşur.
- Tabliye: Trafiğin üzerinden geçtiği döşeme ve onu taşıyan kirişler ya da kutu kesit.
- Kiriş: Yükü açıklık boyunca ayaklara aktaran taşıyıcı eleman; ön üretimli öngerilmeli ya da yerinde dökme olabilir.
- Orta ayak: Vadi içinde yükselen, tabliyeyi ara noktalarda taşıyan düşey eleman. Viyadüğü sıradan köprüden ayıran asıl eleman budur.
- Kenar ayak: Yapının iki ucunda tabliyeyi taşıyan ve yaklaşım dolgusunu tutan eleman.
- Temel: Ayak yükünü zemine aktarır; yumuşak ya da eğimli zeminde çoğunlukla kazıklı temel sistemi kullanılır.
- Mesnet: Tabliye ile ayak arasında yük aktaran ve dönme ile ötelenmeye izin veren cihaz. Yaygın türleri için elastomer mesnetler ve deprem yalıtım cihazları yazısına bakın.
- Genleşme derzi: Tabliyenin sıcaklık, rötre ve sünme etkisiyle boy değiştirmesine izin veren aralık.
Viyadük türleri ve yapım yöntemleri
Viyadükler çoğunlukla taşıyıcı sisteme ve yapım yöntemine göre sınıflanır.
- Kirişli viyadük: Ön üretimli kirişler ayaklar arasına vinçle ya da lansman kirişiyle yerleştirilir. Kirişler çoğunlukla öngerilmeli betondur.
- Kutu kesitli viyadük: Tabliye kapalı kutu kesitlidir; burulma dayanımı yüksektir ve uzun açıklıklarda tercih edilir.
- Ardgermeli tabliye: Beton döküldükten sonra kılıflardaki halatlar gerilir; çoğu kutu kesitli viyadükte bu yöntem kullanılır.
- Dengeli konsol yöntemi: Tabliye her ayaktan iki yöne doğru simetrik segmentlerle ilerletilir; vadi tabanında iskele gerekmez. Bkz. dengeli konsol yöntemiyle köprü yapımı.
- İtmeli (ilerletmeli) yöntem: Tabliye kenar ayak arkasındaki sabit bir alanda parça parça üretilir ve ayaklar üzerinden ileri itilir.
KGM'nin proje sayfasındaki bir örnek, yöntem ile ayak elemanlarını birlikte gösterir. Eğiste Hadimi Viyadüğü, KGM'ye göre "42 ile 166 m arasında değişen 8 adet orta ve 2 adet kenar ayak üzerinde inşa edilmiş ülkemizin en yüksek ayaklı, en uzun dengeli konsol köprüsüdür."
İlgili sayfalar
- Kazık nedir? Kazıklı temel ve kazık türleri
- Deprem yalıtım cihazları: LRB, FPS ve elastomer mesnetler
- Dengeli konsol yöntemiyle köprü yapımı
Kaynaklar
- Türk Dil Kurumu, Güncel Türkçe Sözlük: "viyadük", "köprü yol" ve "köprü" maddeleri. https://sozluk.gov.tr/gts?ara=viyad%C3%BCk
- Karayolları Genel Müdürlüğü, Sanat Yapıları Dairesi Başkanlığı, Görevleri (madde 1, 2, 4). https://www.kgm.gov.tr/Sayfalar/KGM/SiteTr/Baskanliklar/BaskanliklarSanatYapilari/Gorevleri.aspx
- Karayolları Genel Müdürlüğü, Karayolları Kesin ve Ön Projeleri Mühendislik Hizmetleri Teknik Şartnamesi, 2019: Köprü Proje Teknik Şartnamesi, Kapsam (s. 27/64); güzergâh raporu madde 8. https://www.kgm.gov.tr/SiteCollectionDocuments/KGMdocuments/MerkezBirimler/EtutProjeveCevreDairesiBaskanligi/Calismalar/tekniksartname.pdf
- Karayolları Genel Müdürlüğü, Projeler: Eğiste Hadimi Viyadüğü. https://www.kgm.gov.tr/Sayfalar/KGM/SiteTr/Projeler/ProjelerDetay.aspx?q=65
- Karayolları Trafik Yönetmeliği, Madde 3 (b) bendi: karayolu yapısı (1), alt geçit (22), üst geçit (23) tanımları.
Kontrol tarihi: 4 Kasım 2026. Viyadük projelendirmesinde KGM'nin güncel köprü tasarım şartnamesi ve teknik şartnameleri esas alınır.