Rezonans, bir yapıyı zorlayan titreşimin frekansı yapının kendi doğal frekansına yaklaştığında, yapının yanıtının belirgin biçimde büyümesidir. Yanıt; yerdeğiştirme, ivme ya da iç kuvvet olabilir.
Her yapının, dışarıdan zorlanmadan serbest bırakıldığında titreştiği bir ya da birden çok doğal periyodu (T) vardır. Frekans periyodun tersidir: f = 1 / T.
Doğal periyot neye bağlıdır?
Tek serbestlik dereceli bir sistemde (kütle m, yay rijitliği k):
T = 2π · √(m / k)
| Değişiklik | Periyoda etkisi |
|---|---|
| Kütle artarsa | Periyot uzar |
| Rijitlik artarsa | Periyot kısalır |
Bu yüzden rijit, alçak binaların periyodu kısadır; esnek, yüksek binaların periyodu uzundur.
Sönümün rolü
Gerçek yapılar titreşim enerjisinin bir kısmını sönüm ile harcar. Sönüm yoksa rezonansta yanıt kuramsal olarak sınırsız büyür. Sönüm arttıkça rezonanstaki tepe yanıt küçülür. Deprem tasarım spektrumları belirli bir sönüm oranına göre tanımlanır.
Depremde rezonans: spektrum ve bina periyodu
Deprem yer hareketi birçok frekansı birlikte içerir. Tasarımda bu etki, tasarım spektrumunun binanın periyoduna göre okunmasıyla hesaba girer: spektral ivme, binanın periyoduna ve yerel zemin sınıfına bağlıdır.
TBDY 2018 Madde 4.7.3.4, ampirik hakim doğal titreşim periyodunu verir (Denklem 4.27):
TpA = Ct · HN^(3/4)
| Taşıyıcı sistem | Ct |
|---|---|
| Sadece betonarme çerçeveler | 0,1 |
| Çelik çerçeveler veya çaprazlı çelik çerçeveler | 0,08 |
| Diğer tüm binalar | 0,07 |
HN, binanın bodrum üstündeki yüksekliğidir (m). Deprem etkilerinin tamamının betonarme perdelerle karşılandığı binalarda Ct ayrıca Denklem 4.28 ile hesaplanır.
Örnek (eğitim amaçlı): HN = 15 m, sadece betonarme çerçeve. TpA = 0,1 × 15^0,75 = 0,1 × 7,62 ≈ 0,76 s
Periyot ve spektrum hesabını bina periyodu hesaplama ve tasarım spektrumu araçlarıyla yapabilirsiniz.
Rezonans nerede ayrıca kontrol edilir?
- Makine temelleri: Dönen makinenin çalışma frekansı temel-zemin sisteminin doğal frekansından uzak tutulur.
- Yaya köprüleri ve döşemeler: Yürüme frekansıyla rahatsız edici titreşim oluşmaması kontrol edilir.
- Narin yapılar: Rüzgârın oluşturduğu girdap kopması titreşimleri kontrol edilir.
İlgili sayfalar
Kaynaklar
- Yapı dinamiği temel bağıntıları: T = 2π√(m/k), f = 1/T (standart ders kitabı bağıntıları).
- Türkiye Bina Deprem Yönetmeliği 2018: Madde 4.7.3.4, Denklem 4.27 ve 4.28.
Kontrol tarihi: 4 Kasım 2026. Örnek eğitim amaçlıdır; tasarımda periyot modal hesapla bulunur.