Nivo, yatay bir bakış doğrultusu oluşturan ölçme aletidir. Alet bir sehpa üzerine kurulur ve yataylanır. Gözlemci, ölçülecek noktada dik tutulan bölümlü cetvelden, yani miradan, okuma yapar. İki okuma arasındaki fark, iki noktanın yükseklik farkını verir.
Şantiye dilinde "nivo" sözcüğü iki ayrı alet için kullanılır:
- Ölçme nivosu: Dürbünlü, optik ya da sayısal okuma yapan nivelman aleti. Bu sayfanın konusu budur.
- El nivosu (su terazisi): İçinde hava kabarcığı olan düz cetvel. Bir yüzeyin yatay ya da düşey olup olmadığını gösterir; kot ölçmez.
Nivelman ve kot nedir?
Nivelman, noktalar arasındaki yükseklik farkını ölçme işidir. Nivo ve mira ile yapılan türüne geometrik nivelman denir. Yönetmelik, noktaların Helmert ortometrik yüksekliklerinin "geometrik nivelman veya trigonometrik nivelman yöntemlerinden biriyle" belirlendiğini yazar (BÖHHBÜY Madde 29).
Kot, bir noktanın referans yüzeye göre yüksekliğidir. Ülke ölçeğinde referans, Türkiye Ulusal Düşey Datumudur (TUDD). Yönetmelik TUDD'yi Antalya mareograf istasyonunda 1936-1971 yılları arasında ölçülen deniz seviyesi değerlerinin ortalamasıyla tanımlar (Madde 7). Haritada düz arazide ve yerleşim yerlerindeki boş alanlarda yükseklikler kot noktaları ile gösterilir (Madde 63).
Şantiyede kot çoğu zaman sabit bir röper ya da nivelman noktasından taşınır. Konunun hata hesabı ve dengeleme yönü için nivelman ve hata dağıtımı sayfasına bakın.
Geri bakış, ileri bakış ve alet yüksekliği
Nivelmanda iki temel okuma vardır:
- Geri bakış (G): Kotu bilinen noktadaki mira okuması.
- İleri bakış (İ): Kotu aranan noktadaki mira okuması.
Yükseklik farkı ΔH = G − İ olur. Sonuç artı ise yeni nokta daha yüksektir; eksi ise daha alçaktır.
Alet yüksekliği yöntemi tek kurulumdan çok sayıda kot almayı kolaylaştırır. Önce bakış doğrultusunun kotu bulunur: Alet yüksekliği = bilinen kot + G. Sonra her nokta için Kot = alet yüksekliği − İ hesaplanır. Bu yöntem aplikasyon ve arazi uygulaması sırasında kazı ve temel kotlarını kontrol ederken sık kullanılır.
Çözümlü örnek: nivo ile kot alma
Varsayım: Şantiyedeki röper noktası A'nın kotu 100,000 m kabul edilmiştir. Nivo A ile B arasına kurulur. Aynı kurulumdan C noktasına da bakılır. Değerler eğitim amaçlıdır.
| Nokta | Okuma türü | Mira okuması (m) | Hesap | Kot (m) |
|---|---|---|---|---|
| A (röper) | Geri bakış | 1,425 | Alet yüksekliği = 100,000 + 1,425 = 101,425 | 100,000 |
| B | İleri bakış | 0,987 | 101,425 − 0,987 | 100,438 |
| C | İleri bakış | 2,105 | 101,425 − 2,105 | 99,320 |
Kontrol: A ile B arasındaki fark ΔH = 1,425 − 0,987 = +0,438 m. B, A'dan 0,438 m yüksektir. A ile C arasındaki fark 1,425 − 2,105 = −0,680 m. C, A'dan 0,680 m alçaktır. Her iki yol aynı sonucu verir.
Uzun güzergâhta alet birçok kez kurulur. Her kurulumda yeni geri ve ileri bakış alınır. Mira dik tutulmazsa okuma büyür ve kot hatalı çıkar; bu nedenle miralarda düzeç kullanılır. Mira tutma ve hizalama araçları için jalon nedir sayfası yardımcı olur.
Yönetmelikteki nivelman ölçüm kuralları
Büyük ölçekli harita üretiminde nivelman ağları için BÖHHBÜY şu kuralları koyar:
| Kural | Değer | Madde |
|---|---|---|
| Ana ve ara nivelmanda alet ve mira duyarlığı (gidiş-dönüş) | ± 1.5 mm/km veya daha iyi | 34 |
| Nivonun bakış ekseni sapması (her ölçü günü başında kontrol) | 0.12 mm/m = 25" den küçük | 34 |
| Alet mira uzaklığı | En fazla 60 m | 34 |
| Geri ve ileri mira uzaklıkları farkı, her portede | 10 m'yi geçmemeli | 34 |
| Miradaki en küçük orta çizgi okuması | 0,5 m | 34 |
| Mira okumalarının kaydı | 0,1 mm'ye kadar, en az üç okuma | 34 |
| Ardışık iki nokta arasında alet kurma sayısı | Çift | 34 |
| Yardımcı nivelmanda alet ve mira duyarlığı (gidiş-dönüş) | ± 2.5 mm/km (dahil)'den daha iyi | 37 |
| Ana nivelman ağı lup uzunluğu / geçki nokta aralığı | 40 km'yi aşmaz / en çok 1.5 km | 32 |
| Nivelman noktası yoğunluğu | Yerleşim bölgelerinde ortalama 400-500 m, diğer bölgelerde 700-800 m | 36 |
Madde 34 ayrıca çift mira ve mira altlığı (papuç, çarık) kullanılmasını ister. Gidiş-dönüş kapanma değerleri Madde 38'de, lup kapanma değerleri Madde 39'da formül olarak verilir. Bu formülleri kullanmadan önce Resmî Gazete'deki güncel metni açın.
İlgili sayfalar
Kaynaklar
- Büyük Ölçekli Harita ve Harita Bilgileri Üretim Yönetmeliği (BÖHHBÜY; Bakanlar Kurulu Kararı 2018/11962, RG 26.06.2018, sayı 30460 Mükerrer; RG 04.10.2025 sayı 33037 değişiklikleri işlenmiş mevzuat.gov.tr metni): Madde 7 (TUDD tanımı), Madde 29 (Helmert ortometrik yüksekliklerin belirlenmesi), Madde 32 (ana nivelman ağı), Madde 34 (nivelman ölçümü), Madde 36 (yardımcı nivelman noktaları), Madde 37 (yardımcı nivelman noktalarının ölçümü), Madde 38 ve 39 (kapanma değerleri), Madde 63 (kot noktaları).
- Geri bakış, ileri bakış ve alet yüksekliği yöntemi: genel ölçme bilgisi (ders kitabı bilgisi).
Kontrol tarihi: 4 Kasım 2026. Proje ve ihale işlerinde idarenin teknik şartnamesindeki nivelman koşulları ayrıca kontrol edilir.