Şev, doğal arazide veya kazı ve dolgu işlerinde oluşan eğimli zemin yüzeyidir. Şevin geometrisi eğimle tarif edilir; güvenli davranışı ise zemin, su, yükler ve çevre koşullarıyla birlikte değerlendirilir.
Kazı ve Dolgu Şevi
Kazı şevi, zeminin kaldırılmasıyla açıkta kalan eğimli yüzeydir. Dolgu şevi ise yerleştirilen malzemenin dış yüzünü oluşturur. Bu iki yüzey aynı açıya sahip olsa bile aynı malzemeden ve aynı gerilme geçmişinden oluşmuş sayılmaz. Kazıda tabakalanma ve süreksizlikler, dolguda malzeme seçimi ve yerleştirme koşulları ayrıca önem taşır.
Doğal yamaç da şev geometrisiyle tarif edilebilir. Ancak uzun süredir ayakta durması, yeni kazı veya ek yük altında aynı durumda kalacağını kanıtlamaz. Şev tepesine gelen yapı yükü, topukta yapılan kazı veya su düzeninin değişmesi davranışı etkileyebilir. İnceleme yalnız görünen eğimli yüzeyle sınırlı tutulmaz.
Eğim Gösteriminin Okunması
Şev oranı yazılırken hangi büyüklüğün önce geldiği açıkça belirtilir. Bu maddede düşey yükseklik ile yatay uzaklık sırası kullanılır. Düşey:yatay = 1:n gösterimi, düşeyde bir birim değişime karşı yatayda n birim uzaklık bulunduğunu anlatır. Oranın ters sırayla kullanılması farklı bir geometri verir.
Yüzde eğim, düşey yüksekliğin yatay uzaklığa oranının yüzde karşılığıdır. Açı ise yatay düzlemden ölçülüyorsa aynı oranın arktanjantıyla bulunur. Eğik yüzeyin kendi uzunluğu, bu işlemde yatay uzaklık yerine yazılmaz. Ayrıca yataydan ve düşeyden ölçülen açıların farklı olduğu açıkça kaydedilir.
Birimlerle Kontrol Edilen Örnek
Yükseklik 4 m, yatay uzaklık 6 m seçildiğinde oran 4:6, sadeleştirilmiş gösterimle 1:1,5 olur. Yüzde eğim %66,67; yatayla yapılan açı 33,69° bulunur. Bu değerler yalnız geometri dönüşümüdür. Belirli bir zemin için önerilen veya izin verilen şev açısı değildir.
| Gösterim | Örnekteki sonuç | Açıklama |
|---|---|---|
| Düşey:yatay | 1:1,5 | Sıra açıkça belirtilmiştir. |
| Yüzde eğim | %66,67 | Düşey fark / yatay uzaklık |
| Yataydan açı | 33,69° | Aynı geometrinin açı karşılığı |
Çizimde verilen yükseklik ile yatay uzaklık proje girdisidir. Ölçeksiz bir çizimin eğik kenarını ölçerek hesap yapılmaz. Farklı birimlerle alınan boylar önce aynı birime çevrilir. Bu kayıt disiplini, oran doğru görünürken sayısal verinin yanlış kullanılmasını önler.
Gevşek Şev İfadesi
Gevşek sözcüğü zeminin sıkılığına veya malzemenin dağılabilir durumuna işaret edebilir. Yatık veya dik sözcükleri ise yüzeyin geometrisini anlatır. Bunlar aynı sınıflandırma değildir. Gevşek bir dolguya yalnız küçük açı verildiği için güvenli denemez; sıkı görünen bir yüzey de su veya tabakalanma nedeniyle sorun yaşayabilir.
Şev yüzeyindeki ufalanma ve erozyon ile bütün bir zemin kütlesinin kayması da farklı olaylardır. Yüzey koruması erozyonu azaltabilir; fakat derindeki kayma yüzeyini kendiliğinden ortadan kaldırmaz. Kullanılan önlem, belirlenen göçme mekanizmasıyla ilişkili olmalıdır. Sadece yüzeye bakılarak bütün stabilite değerlendirmesi tamamlanmaz.
Su, Yük ve Stabilite
Yeraltı suyu ve sızıntı, zemin davranışında belirleyici olabilir. Yağışın yüzeyde oluşturduğu akış ile zemin içindeki su basıncı ayrı incelenir. Şev tepesindeki yükler, kazı aşaması ve deprem etkisi de analiz kapsamına girebilir. Bu girdiler bilinmeden bütün zeminler için tek bir güvenli açı verilmez.
Şev stabilitesi analizinde uygun zemin modeli, dayanım parametreleri ve olası kayma mekanizmaları seçilir. Sonuç, kullanılan kabullerle birlikte yorumlanır. Bir hesap aracına girilen açı, ölçülmüş veya projede belirlenmiş geometridir; araçtan güvenli zemin parametresi türetilmez. Yöntem seçimi ve tasarım kontrolleri ayrıntılı stabilite içeriğinde ele alınır.
TS EN 1997-1, geoteknik tasarım çerçevesine ilişkin bir başvuru standardıdır. Uygulanacak işin şartnamesi ve ilgili tasarım düzenlemeleri ayrıca belirlenir. Bu tanım maddesinde zemin cinsine göre sabit kazı açısı tablosu veya güvenlik katsayısı verilmez. Geometri örneği bu tür bir tasarım kontrolünün yerine kullanılamaz.
İlgili İçerikler ve Araçlar
Kaynaklar
- AFAD: Türkiye Bina Deprem Yönetmeliği bölümleri. Geoteknik ve temel kurallarının kapsamı; TS EN 1997-1 numarası mevcut şev analizi kaydında kontrol edilmiştir.