Rijitlik, bir elemanın veya sistemin yük altında yer değiştirmeye ya da dönmeye karşı gösterdiği direnci ifade eder. Rijit sözcüğü hareketin küçük olduğunu anlatır; elemanın sonsuz dayanımlı veya gerçekte hiç şekil değiştirmeyen bir cisim olduğunu söylemez.
Kuvvet ve Yer Değiştirme İlişkisi
Doğrusal ve tek serbestlik dereceli bir modelde, kuvvetin yer değiştirmeye oranı o doğrultudaki öteleme rijitliğini verir. Kuvvet kN, yer değiştirme m ile yazılırsa rijitliğin birimi kN/m olur. Dönme rijitliği ise moment ile dönme arasındaki ilişkiyi anlatır. Bu iki büyüklük, adları benzer olsa da aynı birimle ifade edilmez.
Örnek olarak 10 kN kuvvet altında 5 mm yer değiştiren bir model ele alınsın. Yer değiştirme 0,005 m olduğundan rijitlik 2000 kN/m bulunur. Bu sayı yalnız seçilen doğrusal modelin örnek sonucudur; belirli bir yapı elemanı için öneri veya kabul sınırı değildir. Milimetreyi metreye çevirmeden yapılan işlem sayısal sonucu değiştirir.
Gerçek bir sistemde kuvvet ve hareket birden fazla doğrultuda ilişkilidir. Taşıyıcı elemanın bir yöndeki rijitliği yüksekken başka yöndeki rijitliği düşük olabilir. Birleşimler, mesnetler ve diğer elemanlar da sistemi etkiler. Bu nedenle bütün bina için tek bir rijitlik sayısının her davranışı açıkladığı varsayılmaz.
Rijitlik ile Dayanım Aynı Değildir
Dayanım, bir kesitin veya sistemin belirli etkileri hangi kapasiteye kadar taşıyabildiğiyle ilişkilidir. Rijitlik ise bu etkiler altında oluşan hareketin büyüklüğünü açıklar. Az hareket eden bir eleman gevrek bir sınır duruma ulaşabilir. Daha fazla hareket edebilen bir eleman ise uygun detaylandırmayla farklı bir kapasite ve süneklik gösterebilir.
Esneklik, yükle oluşan şekil değiştirmenin geri dönebilme niteliğiyle de ilgilidir. Esnek davranan bir elemanın mutlaka düşük dayanımlı olduğu söylenmez. Süneklik ise elastik sınırın ötesindeki şekil değiştirme kapasitesiyle ilgilidir. Bu kavramlar aynı anlamda kullanılmaz; tasarımda ayrı kontrolleri bulunur.
| Kavram | Anlattığı özellik | Tek başına göstermediği konu |
|---|---|---|
| Rijitlik | Yük ile hareket ilişkisi | Nihai kapasite |
| Dayanım | Etkileri taşıma kapasitesi | Kullanım yükündeki hareket |
| Elastik davranış | Yük kaldırılınca geri dönen şekil değiştirme | Göçme sonrası davranış |
| Süneklik | Elastik sınır ötesindeki şekil değiştirme kapasitesi | Başlangıç rijitliği |
Malzeme, Kesit ve Mesnet Etkisi
Malzemenin elastisite modülü, rijitliği etkileyen girdilerden biridir. Ancak aynı malzemeyle yapılan her kesit aynı rijitliğe sahip olmaz. Kesit geometrisi, açıklık, elemanın doğrultusu ve uç koşulları da belirleyicidir. Bir malzemeyi daha yüksek modüllü olanla değiştirmek, bütün sistemin aynı oranda rijitleştiği anlamına gelmez.
Bir kirişin mesnet dönmelerinin tutulması, açıklık içindeki hareketi ve uç etkilerini değiştirir. Benzer biçimde tabanı dönmeye izin veren bir düşey eleman ile ankastre kabul edilen eleman aynı tepkiyi vermez. Mesnet idealizasyonu yalnız çizimdeki simgeye dayanmaz. Gerçek birleşim ve temel davranışıyla tutarlı kurulmalıdır.
Betonarmede Etkin Rijitlik
Betonarmede çatlama, yük geçmişi ve zamana bağlı davranış başlangıç kesitinden hesaplanan rijitliği etkileyebilir. Analizde kullanılan etkin rijitlik, bu davranışın belirli bir model içindeki karşılığıdır. Brüt kesit, çatlamış kesit ve etkin kesit kavramları karıştırılmaz. Kullanılacak yaklaşım, eleman türü ve analiz amacıyla birlikte seçilir.
Türkiye Bina Deprem Yönetmeliği'ndeki modelleme kuralları, etkin rijitlik seçiminde ilgili başvuru çerçevesidir. Bu tanım maddesi eleman türlerine göre katsayı tablosunu tekrar etmez. Katsayı, yalnız malzemenin bir özelliği gibi başka bir sisteme taşınmaz. Ayrıntılı tablo ve uygulama kapsamı, ilgili etkin rijitlik içeriğinde incelenir.
Deprem ve Yol Üstyapısı Kullanımları
Binanın rijitlik dağılımı, titreşim özelliklerini ve kat hareketlerini etkiler. Rijitliği artırmanın deprem kuvvetlerini her durumda aynı yönde değiştirdiği söylenmez. Kütle, sistem düzeni ve yer hareketinin özellikleri birlikte değerlendirilir. Rijitlikte katlar arasında ani değişim oluşması da bütün sistem açısından incelenir.
Yol mühendisliğinde rijit üstyapı, çoğunlukla beton plaklı taşıma düzenini; esnek üstyapı ise bitümlü ve granüler tabakaların birlikte çalıştığı düzeni anlatır. Bu sınıflandırma, malzemenin hiç esnemediği anlamına gelmez. Bina analizindeki rijit diyafram kabulü ile yol üstyapısının adı da farklı bağlamlardır.
İlgili İçerikler ve Araçlar
Kaynaklar
- ÇŞİDB: Türkiye Bina Deprem Yönetmeliği. Taşıyıcı sistem modellemesi için resmî kaynak; elemanlara ait etkin rijitlik katsayıları bu maddede verilmez.