Çatı, yapının üstünü örten ve dış ortam etkilerini taşıyıcı sisteme aktarırken iç mekânı koruyan yapı bölümüdür. Çatı türü örtünün geometrisini, çatı elemanları ise bu geometrinin taşıyıcı ve koruyucu parçalarını tanımlar.
Geometriye Göre Çatı Türleri
Beşik çatıda, karşılıklı eğimli yüzeyler bir mahyada birleşir. Tek eğimli çatıda su bir ana eğim doğrultusunda uzaklaştırılır. Kırma çatıda eğimli yüzeyler birden fazla cephe yönüne uzanır ve yüzeyler arasında eğik kesişim çizgileri oluşur. Çatı adı tek başına eğimin büyüklüğünü veya kaplama malzemesini belirtmez.
Zarf çatı adı çoğunlukla dört yöne eğimli, planda zarf biçimini andıran kırma çatı düzeni için kullanılır. Yerel kullanım değişebildiğinden yalnız adla yetinilmez; plan, mahya, eğik birleşimler ve yüzeyler birlikte okunur. Kare ve dikdörtgen planlarda mahya düzeni farklılaşabilir. İmalat için çizimin geometrisi terimden daha belirleyicidir.
Teras çatı, kullanıma veya teknik donanıma ayrılabilen düz görünümlü üst örtü düzenidir. Düz görünmesi, suyun hiçbir eğim olmadan uzaklaştığı anlamına gelmez. Kullanım, su yalıtımı, ısı yalıtımı, kaplama ve tahliye çözümüyle birlikte değerlendirilir. Üzerinde dolaşılan terasla yalnız bakım için çıkılan çatı aynı yük durumuna sahip olmayabilir.
| Tür | Temel geometrik özellik | Birlikte incelenen konu |
|---|---|---|
| Beşik | İki ana eğimli yüzey ve mahya | Saçak ve alın duvarı |
| Kırma / zarf | Birden fazla yöne eğimli yüzeyler | Yüzey birleşimleri ve su yolu |
| Tek eğimli | Bir ana eğim doğrultusu | Üst ve alt kenar birleşimleri |
| Teras | Düz görünümlü katmanlı üst örtü | Eğim, su yalıtımı ve süzgeç |
Ahşap Çatının Taşıyıcı Elemanları
Mertek, örtüden gelen yükleri eğimli doğrultuda taşıyarak aşıklara veya ilgili mesnetlere ileten elemandır. Aşıklar, çoğunlukla mertekleri taşıyan ve çatı boyunca devam eden elemanlardır. Elemanların gerçek doğrultuları ve aralıkları, sistem kesitinden okunur. Her eğik çubuğa mertek, her yatay çubuğa aşık denmez.
Dikme, yükleri daha alt taşıyıcıya ileten düşey elemandır. Göğüslük veya göğüsleme, sistemde eğik destek ve kararlılık görevi üstlenebilir. Makas ise çubukların belirli bir taşıma düzeninde birleştiği ana taşıyıcı sistemdir. Tek bir çubuğun adıyla makasın bütünü birbirine karıştırılmaz; düğüm noktaları da taşıma düzeninin parçasıdır.
Mahya, eğimli yüzeylerin üstte birleştiği çizgidir. Saçak, çatının dış duvar çizgisini aşan kenar bölümüyle ilişkilidir. Dere ve diğer yüzey birleşimleri suyu toplama veya yönlendirme görevleri üstlenir. Bu bölgeler yalnız geometrik çizgi değildir; kaplama, yalıtım ve tahliye ayrıntıları burada bir araya gelir.
Kaplama ve Yalıtım Katmanları
Dış kaplama, su yalıtımı ve ısı yalıtımı farklı görevler yapar. Bir örtünün suyu yüzeyden uzaklaştırması, bütün birleşimlerde su geçirimsiz sistem oluştuğunu göstermez. Isı yalıtımı ise tek başına yağışa karşı koruma değildir. Hava hareketi ve su buharının katmanlar içindeki davranışı da tasarımda değerlendirilir.
Eğimli bir çatı için örnek içten dışa okuma; iç yüzey, tasarlanmış hava ve buhar kontrolü, ısı yalıtımı, örtü altı katmanları ve dış kaplama şeklinde yapılabilir. Havalandırma boşluğunun yeri ve katmanların niteliği sisteme göre değişir. Bu sıralama bütün çatılar için hazır bir uygulama tarifi değildir. Teras ve ters çatı gibi düzenlerde katman ilişkileri ayrıca çözülür.
Eğim, Kereste ve Proje Kontrolü
Eğim hesabında düşey yükseklik ile yatay izdüşüm kullanılır. Eğik mertek boyu farklı bir büyüklüktür. Kereste metrajında ise eleman sayısı, gerçek boy ve kesit ölçüleri birlikte hesaplanır. Geometrik metraj, eleman kesitinin taşıma kapasitesini belirlemez; kesitler onaylı taşıyıcı projeden alınır.
TS EN 1995-1-1, Ahşap yapıların tasarımı - Bölüm 1-1: Genel - Genel kurallar ve binalar için kurallar başlığıyla ilgili tasarım kaynaklarından biridir. Çatı geometrisinin imar koşulları, plan notları ve ilgili düzenlemelerle ayrıca kontrol edilmesi gerekir. Burada bütün yapılar için tek eğim veya saçak boyu verilmez. Kaynakla doğrulanmayan yerel eleman adları da teknik sınıf gibi kullanılmaz.
İlgili İçerikler ve Araçlar
Kaynaklar
- ÇŞİDB: Türkiye Bina Deprem Yönetmeliği. Standart atıfları listesinde TS EN 1995-1-1 numarası ve başlığı doğrulanmıştır; sayısal tasarım koşulları aktarılmamıştır.