Hafriyat Hesaplama

Hafriyat metrajının temeli geometrik kazı hacmidir. Prizmatik (kutu) bir kazıda doğal (yerinde) hacim, taban alanı ile derinliğin çarpımıdır: V_doğal = U × G × D. Burada U kazı uzunluğu, G kazı genişliği, D ise kazı derinliğidir (m). Bu araçta varsayılan 20 × 15 × 3 m kazı için V_doğal = 900 m³ elde edilir. Yerinde (banka) hacim, sıkışık zeminin doğal halidir; kazı maliyeti ve betonarme/dolgu metrajları genellikle bu hacim üzerinden ölçülür. Zemin kazıldığında parçalanır ve daneler arası boşluk artar; bu nedenle gevşek (kabarma/yığma) hacim doğal hacimden büyüktür. Kabarma faktörü K ile ifade edilir: V_gevşek = V_doğal × K. Pratikte kum/çakıl için K ≈ 1,10–1,15, kil/silt için K ≈ 1,25–1,30, sert kil için K ≈ 1,35, kaya için K ≈ 1,40–1,50 mertebesindedir. Nakliye planlaması (kamyon adedi) gevşek hacim üzerinden yapılmalıdır, çünkü kamyona yüklenen malzeme gevşemiş haldedir: Kamyon adedi = yukarı_yuvarla(V_gevşek / V_kamyon). Araç bu yüzden kamyon sayısını gevşek hacimden, varsayılan 8 m³ kapasiteyle hesaplar (örnek: 1170 / 8 ≈ 147 sefer). Birim fiyat (kazı + yükleme + nakliye) ile maliyet bağlanır. Önemli sadeleştirme (dürüst uyarı): Bu araç kazıyı dik kenarlı bir kutu olarak modeller ve şev (batter) açısından doğan ek kazı hacmini OTOMATİK eklemez. Gerçek saha uygulamasında 1,5 m'den (özellikle 2 m'den) derin açık kazılarda güvenlik şevi verilmesi veya iksa/destekleme yapılması zorunludur; şev verildiğinde kazı üst genişliği taban genişliğinden büyük olur ve gerçek hacim, V = D × [A_taban + A_üst] / 2 (prizmoidal/ortalama alan) yaklaşımıyla artar. Bu aracı kullanırken şevli kazı için U ve G değerlerini şev payını içeren ortalama genişlik/uzunluk olarak girmeniz gerekir (araçtaki "howTo" notu da bunu önerir). Ayrıca araç MALİYETİ doğal hacim üzerinden hesaplar (V_doğal × birim_fiyat); birçok birim fiyat tarifesi kazıyı yerinde hacimden ölçtüğü için bu tutarlıdır, ancak sözleşmeniz nakliyeyi gevşek/sıkıştırılmış hacimden ölçüyorsa maliyet kalemini ayrıca düzeltmeniz gerekir. Su tablası, patlatma, klasifikasyon (zemin/küskü/kaya) ve döküm sahası mesafesi bu basit modele dahil değildir. Şev güvenliği geoteknik bir konudur ve yalnızca kabarma faktörüyle ilgisi yoktur. Açık kazı şev eğimi zeminin kayma mukavemeti parametreleri (kohezyon c, içsel sürtünme açısı φ), su durumu ve kazı derinliğine göre belirlenir; geçici şevler için kabaca kum 1D:1,5Y, kil 1D:1Y, kaya 1D:0,25Y mertebesinde kullanılsa da derin ve sürekli kazılarda şev stabilite analizi (örn. dilim yöntemi) veya kazı destek/iksa tasarımı yapılmalıdır. Bu araç bir ön metraj/keşif aracıdır; şev veya iksa tasarımının yerini tutmaz.